Sędzia sportowy - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy roli sędziego w sporcie. Zapoznaj się również z: inne znaczenia słowa sędzia.

Sędzia sportowy, arbiter − osoba, która czuwa nad prawidłowym przebiegiem konkurencji i przestrzeganiem zasad gry, przyznająca i zatwierdzająca zdobyte punkty. W grach zespołowych sygnalizuje faule, spalone, zagrania ręką i wiele innych przewinień.

Bilard (ang. billiards, pool) – gra rozgrywana na pokrytym suknem stole, która polega na uderzaniu bil, czyli kul wykonanych z odpowiedniego materiału i o określonych parametrach, za pomocą kija. Istnieje wiele gier bilardowych, których zasady różnią się rozmiarami stołu, liczbą używanych bil, ich oznaczeniami (np. kolorami) itp. Zazwyczaj w grze uczestniczą dwie osoby, rozgrywające bile na przemian, zwykle wykonując ruchy do popełnienia pierwszego błędu.

Koszykówka – dyscyplina sportu drużynowego, w której dwie pięcioosobowe drużyny grają przeciwko sobie próbując zdobyć punkty umieszczając piłkę w koszu. Jest jedną z najpopularniejszych i najchętniej oglądanych dyscyplin na świecie. Za początek narodzin tej gry kontaktowej uważa się grudzień 1891 roku, a za jej twórcę uznaje się Jamesa Naismitha.

Osobowość sędziego piłki nożnej i cechy od niego wymagane

Najważniejszą cechą każdego sędziego musi być bezstronność, gdyż bez niej mecz nie może zostać dobrze przeprowadzony. Składnikiem, który w największym stopniu decyduje o poziomie sędziowania jest znajomość i umiejętność stosowania przepisów gry. Innym ważnym elementem postawy sędziego w sportach drużynowych takich jak piłka nożna lub piłka ręczna jest kondycja fizyczna. Odporność psychiczna sędziego musi być ogromna, gdyż cały czas poddawany presji ze strony rywalizujących drużyn. Sędzia nie może bać się podejmować trudnych decyzji (np. rzut karny przeciwko drużynie gospodarzy).

Faul (ang. foul) jest to umyślne lub przypadkowe zagranie niezgodne z przepisami gry, karane zgodnie z przepisami obowiązującymi w danej dziedzinie sportu.

Gra zespołowa to dyscyplina sportu, w której biorą udział dwie drużyny o określonej ilości zawodników rywalizujących ze sobą. Najpopularniejszymi grami zespołowymi na świecie są piłka nożna, koszykówka, piłka siatkowa, piłka ręczna, bejsbol, krykiet, hokej i inne. Gry zespołowe odbywają się na sciśle wyznaczonym placu gry (boisko, lodowisko) a ich celem jest na ogół umieszczenie przedmiotu gry (piłki, krążka) w miejscu dającym punkty (kosz, bramka) zależnie od rodzaju gry przy pomocy rąk, nóg lub specjalnego przyrządu używanego w danej grze zespołowej (np. kije w hokeju na lodzie). Gier zespołowych nie należy mylić z konkurencjami drużynowymi w indywidualnych dyscyplinach sportu (rywalizacja drużynowa w narciarstwie, szermierce, wyścigach motocyklowych na żużlu itp.).

Podczas sędziowania musi on być ubrany zgodnie z zasadami danego sportu, czysty, a nawet ogolony. Nie może posiadać żadnej ilości alkoholu ani narkotyków we krwi ani mieć syndromu dnia następnego, gdyż do wykonywania czynności sędziowania potrzebna jest jasność umysłu.

Żółta i czerwona kartka, stosowane w piłce nożnej do ukarania zawodników

Sędzia techniczny ogłaszający zmianę w drużynie

Sędzia w piłce nożnej

Żółta kartka (napomnienie)

Zawodnik musi być napomniany (ukarany żółtą kartką), jeżeli popełnia jakiekolwiek z siedmiu następujących przewinień:

Sport – według nauki o wychowaniu fizycznym: rozmaite formy aktywności fizycznej i umysłowej, podejmowane dla przyjemności lub współzawodnictwa. Od "zwykłej rekreacji" ma go różnić przestrzeganie szeregu reguł obowiązujących w danej dyscyplinie.

Piłka ręczna (potocznie pol. szczypiorniak, ang. handball) — zespołowa dyscyplina sportu (gra drużynowa), uprawiana na całym świecie – zarówno przez kobiety, jak i przez mężczyzn – w której biorą udział dwie ekipy po 7 zawodników każda. Celem gry jest wrzucenie – wyłącznie za pomocą rąk – piłki do bramki przeciwnika. Piłka może być rzucana, popychana, łapana, uderzana i zatrzymywana. Zawodnicy, oprócz bramkarzy, nie mają prawa zrobić więcej niż 3 kroki z piłką w rękach, co wymusza bieg z kozłowaniem i liczne podania. Bramkarz wychodząc z pola bramkowego, staje się zwykłym zawodnikiem i obowiązują go wtedy takie same prawa jak pozostałych zawodników.

Jest winny niesportowego zachowania.
Słownie lub czynnie okazuje niezadowolenie.
Uporczywie narusza przepisy gry.
Opóźnia wznowienie gry.
Nie zachowuje wymaganej odległości od piłki podczas wykonywania rzutu z rogu lub rzutu wolnego.
Wchodzi lub powraca na pole gry bez zgody sędziego.
Rozmyślnie opuszcza pole gry bez zgody sędziego.

Czerwona kartka (wykluczenie z gry)

Zawodnik musi być wykluczony z gry i zobaczyć czerwoną kartkę, jeżeli popełnia jakiekolwiek z siedmiu następujących przewinień:

Trójkąt (język angielski: rack) to przyrząd używany w wielu odmianach bilardu do ustawiania bil na stole bilardowym na początku meczu. Jest to rama wykonana najczęściej z drewna lub plastiku, która w większości odmian bilarda ma kształt trójkąta (np. w ósemce, ósemce angielskiej, snookerze czy czternaście plus jeden). Jedyną grą bilardową, w której paradoksalnie „trójkąt” ma kształt rombu, jest dziewiątka.

Piłka siatkowa (popularna nazwa to siatkówka) – sport drużynowy, w którym uczestniczą dwa sześcioosobowe zespoły, w każdym: rozgrywający, atakujący, dwóch środkowych i dwóch przyjmujących oraz libero, – na boisku przebywa jednak tylko sześciu zawodników, libero zmienia się najczęściej ze środkowymi, gdy drużyna przyjmuje zagrywkę.

Popełnia poważny, rażący faul.
Zachowuje się gwałtownie, agresywnie.
Pluje na przeciwnika lub inną osobę.
Pozbawia drużynę przeciwną bramki lub realnej szansy zdobycia bramki, zagrywając piłkę ręką (nie dotyczy bramkarza we własnym polu karnym).
Pozbawia realnej szansy zdobycia bramki przeciwnika poruszającego się w kierunku bramki tego zawodnika, popełniając przewinienie karane rzutem wolnym lub rzutem karnym.
Używa ordynarnego, obelżywego, obraźliwego języka lub gestów.
Otrzymuje drugie napomnienie w tych samych zawodach.

Upomnienie ustne

Sędzia nie ma obowiązku (jednak może) przy każdym niedozwolonym zagraniu karać zawodników kartkami, więc często powinien stosować krótkie ustne reprymendy mające na celu uspokojenie zawodnika.

Garnitur – męskie ubranie wizytowe, dwu- lub trzyczęściowe, składające się ze spodni, marynarki i kamizelki. W niektórych garniturach kamizelka bywa pomijana. Najczęściej wszystkie trzy elementy uszyte są z tego samego materiału (tkaniny) i wykończone w podobny sposób. Zdarzają się jednak garnitury, gdzie poszczególne elementy uszyte są z różnych materiałów, ale elementy wykończenia są takie same dla wszystkich części. Zwykle dopełnieniem garnituru są odpowiednio dobrane: koszula, krawat, skarpetki i półbuty na cienkiej podeszwie. Jest to popularne ubranie męskie noszone na co dzień w pracy jak i na nieoficjalnych uroczystościach. W Polsce garnitur zastępuje często smoking lub frak w sytuacjach oficjalnych.

Bezstronność - dyrektywa sprawiedliwości w myśl której decyzja powinna być podejmowana na podstawie obiektywnych kryteriów, a nie osobistych przekonań, uprzedzeń, preferencji lub w wyniku wpływu innych osób.

Liczba sędziów

W Ekstraklasie oraz I i II lidze polskiej sędziów jest czterech (sędzia główny, 2 sędziów asystentów oraz sędzia techniczny). Na III, IV lidze, V lidze, klasie okręgowej, klasie A oraz klasie B jest standardowo trzech sędziów (sędzia główny, 2 sędziów asystentów). Ustalenia w niższych klasach rozgrywkowych są różne w zależności od Wojewódzkiego Związku Piłki Nożnej. Najczęściej na C-klasę, a także mecze juniorów(z wyjątkiem I ligi juniorów i ligi wojewódzkiej w tych przypadkach obsadzana jest również trójka sędziowska) przyjeżdża jeden sędzia główny, który otrzymuje jako pomocników sędziów przygodnych (po jednym z każdej drużyny). W niektórych województwach jedynie na najmłodsze klasy rozgrywkowe (żaki) jest delegowany tylko sędzia główny.

Boisko - nazwa boisko pochodzi od ludowego określenia płaskiej przestrzeni w środkowej części stodoły położonej między dwoma sąsiekami, miejsca młocki zboża, zwanego także bojewica, bojewisko, klepisko. Dziś boisko to miejsce przeznaczone do ćwiczeń gimnastycznych, gier, rozgrywek i zawodów sportowych.

Snooker – gra bilardowa, rozgrywana na stole do bilardu angielskiego (wymiary ok. 3,6 m x 1,8 m), z sześcioma kieszeniami (cztery w rogach oraz dwie znajdujące się w połowie dłuższych band stołu). W grze uczestniczą dwie strony (dwoje zawodników, dwie drużyny).

Kto może zostać sędzią

Sędzią może zostać każdy, kto ukończył 16, 17 lub 18 rok życia (w zależności od Okręgowego Związku Piłki Nożnej) i posiada minimum średnie wykształcenie lub uczęszcza do szkoły ponadgimnazjalnej kończącej się maturą. Wystarczy zapisać się i ukończyć kurs dla kandydatów na sędziego piłki nożnej.

Zapoznaj się również z: Sędziowie piłkarscy

Sędzia piłki ręcznej pokazujący zawodniczce żółtą kartkę

Sędzia w piłce ręcznej

W piłce ręcznej sędzia jest uprawniony do karania na cztery sposoby:

karami minutowymi (tj. zawodnik schodzi z boiska na określoną ilość czasu, najczęściej na 2-4 minuty) za poważniejsze faule;

żółtą kartką (ostrzeżenie zawodnika) za lekkie faule;

czerwoną kartką (zawodnik na stałe schodzi z boiska) za bardzo ciężki faul lub powtarzające się niesportowe zachowania zawodnika. Dodatkowo za "wybitnie niesportowe zachowanie" sędziowie mogą opisać daną sytuację w protokole co powoduje dodatkowe sankcje dla zawodnika i drużyny.

Sędzia w hokeju na lodzie

Kary minutowe (tzw. wykluczenia);

Krótkie kary za faule;

Długie kary za bójki na lodowisku.

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sędzia w sportach walki

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sędzia w bilardzie i snookerze

W bilardzie podczas gry obecny jest tylko jeden sędzia, który jest bardzo ważną osobą podczas meczu. Sędzia układa bile w trójkącie na stole na początku partii oraz dba o jego czystość (np. układa włosie na stole na początku meczu).

W snookerze sędzia musi być elegancko ubrany, najczęściej w garnitur. Bardzo ważnym elementem jego stroju są białe rękawiczki, będące zarazem jego znakiem rozpoznawczym. Od sędziego snookerowego wymagana jest także umiejętność szybkiego dodawania, potrzebna do obliczania ilości punktów zdobytych przez gracza.

Zapoznaj się również z: Sędziowie snookerowi

Sędzia w siatkówce

W siatkówce sędzia stoi na specjalnym podwyższeniu umieszczonym przy antence, aby dokładniej widzieć sytuacje na boisku

Ponieważ siatkówka jest grą bezkontaktową (tj. zawodnik jednej drużyny nie ma bezpośredniego kontaktu z zawodnikiem drugiej drużyny, ponieważ są oni oddzieleni siatką), bardzo rzadko zdarzają się w niej niebezpieczne sytuacje, tak jak np. bójki. Sędzia zajmuje się głównie analizowaniem sytuacji zaistniałych na boisku oraz zatwierdzaniem punktów.

Podczas gry w siatkówkę na boisku znajduje się sędzia pierwszy oraz sędzia drugi, sekretarz, dwóch (lub czterech) sędziów liniowych, kontrolujących czy piłka nie opuściła pola gry, oraz ewentualnie w niektórych meczach - asystent sekretarza.

Sędzia w koszykówce

Podczas meczu koszykówki znajduje się dwóch lub trzech sędziów będących na parkiecie oraz trzech lub czterech sędziów "stolikowych" - sekretarz, mierzący czas gry, mierzący czas 24 sekund potrzebny na rozegranie akcji drużyny oraz ewentualnie asystent sekretarza.

Błędy w sędziowaniu sportowym

Dlaczego sędziowie piłkarscy popełniają błędy? Wyniki badań sugerują, że sędziowie (i ich pomocnicy) podejmują jedną złą decyzję o ofsajdzie na pięć. Należy pamiętać, że badania naukowe wykazały niemożność podjęcia przez sędziego wszystkich decyzji prawidłowych. Jednym z problemów jest ludzkie oko. Oko potrzebuje aż 0,3 sek. na przesłanie sygnału wzrokowego do świadomości, w tym czasie gracz nadal się przemieszcza, co sprawia, że decyzja np. o ofsajdzie jest natychmiast nieaktualna. Uczeni z uniwersytetu w Amsterdamie odkryli także, iż jeśli sędziowie nie znajdują się dokładnie na jednej linii z graczami biorącymi udział w cytowanym ofsajdzie, istnieje wielkie prawdopodobieństwo, że ulegną złudzeniu optycznemu, polegającemu m.in. na przykładzie uzasadniającym uniwersyteckie badania:

W jednym z informatorów dla sędziów można przeczytać:

Przypisy

Robert Matthews, Nick Smith, Łatwe odpowiedzi na trudne pytania, przeł. Hanna Turczyn-Zalewska, KDC Warszawa 2003, s.45-46, ISBN 83-89314-11-8
N. Wójtowicz, INFORMATOR SĘDZIEGO Polskiej Federacji Combat Kalaki, Oleśnica 2003.

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Sędzia sportowy