Sępólno Krajeńskie (niem. Zempelburg) – miasto powiatowe w woj. kujawsko-pomorskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sępólno Krajeńskie. Prawa miejskie miastu nadał król polski Kazimierz Wielki 20 kwietnia 1360. Położone jest nad Jeziorem Sępoleńskim, w dolinie rzeki Sępolny (przez mieszkańców zwanej Sępolenką), przy drodze krajowej nr 25, w odległości 64 km na północny zachód od Bydgoszczy. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2009 miasto miało 9 149 mieszkańców.

Historia miasta

Pierwsze zapisy kronikarskie o osadnictwie na terenie obecnego miasta pojawiły się już w 1113. 20 kwietnia 1360 do Sępólna przybył Kazimierz Wielki i nadał mu prawa miejskie. Pierwszym znanym właścicielem Sępólna został Hektor Ostroróg z Pakości, który wraz z rodziną zamieszkał w pałacu w Sikorzu. Początkowo miasto leżało w dolinie Sępolenki, później zmieniono bieg rzeki a miasto zaczęło rozbudowywać się na wyższych brzegach jeziora i rzeki. W 1359 Hektor Ostroróg ufundował kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja. Patronat nad kościołem otrzymali Miechowici (zakon bożogrobców z Miechowa). W tym samym roku Ostroróg zbudował młyn, a zatamowana śluzami woda zalała okoliczne obszary.

Ród Ostrorogów za czasów panowania Piastów był bardzo poważanym, jednym ze znakomitszych i najstarszych rodów. Następnymi dziedzicami po Hektorze byli:

W XIV wieku miasto przekroczyło ramy terytorialne wyznaczone lokacją. W 1409 a także w 1414 i 1422 Sępólno zostało całkowicie spalone przez krzyżaków. Ocalał tylko Kościół świętego Bartłomieja. W latach wojny trzynastoletniej z Zakonem Krzyżackim (1454–1466) Krajna dostała się pod panowanie krzyżaków, a Sępólno zostało przez nich ograbione. Dopiero ustalenia II pokoju toruńskiego w 1466 spowodowały oddalenie zagrożenia ze strony Zakonu Krzyżackiego bowiem wschodnia Krajna przestała graniczyć państwem krzyżackim. Umożliwiło to rozwój gospodarczy miasta (m.in. utworzono browar) i wzmogło osadnictwo na tych ziemiach.

W 1578 miasto miało 215 mieszkańców. W 1601 odbudowano szachulcowy kościół parafialny, rozbudowany w 1612. W tym czasie miasto było w posiadaniu rodziny Zebrzydowskich.

W 1629 miasto liczyło już 784 mieszkańców. Rodzina Zebrzydowskich, chcąc uaktywnić Sępólno pod względem handlowym w 1644 wydała zezwolenie na osadzanie się w mieście Żydów. W 1655 podczas wojny polsko-szwedzkiej zwanej potopem miasto dostało się pod władze Szwedów. Zostało one wyzwolone w 1656 przez Hetmana Czarnieckiego. W tym samym roku w mieście wybuchła straszliwa zaraza zabijająca ponad 1000 osób. W 1674 odnowiony został przywilej lokacyjny, który miał stanowić podstawę odrodzenia miasta. W tym czasie miasto liczyło 540 mieszkańców.

W wyniku I rozbioru Polski 13 sierpnia 1772 Sępólno zostało włączone do Królestwa Prus i zwane odtąd Zempelburg. Władza zaborcza zmusiła burmistrza miasta do złożenia hołdu królowi pruskiemu Fryderykowi II i wezwała przedniejszych mieszkańców, a w szczególności właścicieli ziemskich, by w dniu 27 września 1772 udali się do Malborka i również oddali hołd władcy pruskiemu.

W 1875 Sępólno liczyło 3516 mieszkańców. W 1894 zakończyła się budowa linii kolejowej Chojnice–Sępólno–Więcbork–Nakło - przy udziale przedsiębiorstwa należącego do Juliusza Bergera. W 1896 powstał nowy ratusz w przebudowanym domu mieszkalnym przy ul. Młyńskiej 8 oraz poczta przy ul. Sienkiewicza. W 1910 w mieście żyło 3 818 osób.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Sępólno w 1919 stało się siedzibą polskiego powiatu w województwie pomorskim. 24 stycznia 1920 do miasta wkroczyły Wojska Polskie i oddały je w posiadanie polskim władzom cywilnym. Przyjęcie Wojska Polskiego przez tutejszych polskich obywateli było wspaniałe i bardzo serdeczne. Miasto zostało przyozdobione bramami tryumfalnymi i flagami narodowymi.

Lata II wojny światowej i okupacji 1939–1945 przyniosły ludności zamieszkałej w Sępólnie dużo nieszczęść. Już kilka tygodni przed wybuchem wojny wielu obywateli, w tym urzędników opuściło swoje miejsce zamieszkania w obawie przed represjami. W dniach 30–31 sierpnia 1939 wypłacono pozostałym urzędnikom i nauczycielom pobory za wrzesień i 3 następne miesiące. Rodziny urzędników i nauczycieli miały być zorganizowanie ewakuowane. Nie zdążono jednak tego dokonać. 1 września artyleria i samoloty Wehrmachtu po przełamaniu granicy położonej 7 km na zachód od Lutowa rozpoczęły atak na miasto. Kilka bomb spadło na stadion położony przy obecnej ul. Chojnickiej, na którym odbywał się pobór koni dla wojska. Od pocisków zapalił się budynek na dworcu. Samoloty niemieckie krążyły nisko nad miastem i ostrzeliwały z broni pokładowej wojsko polskie będące w mieście oraz ludność cywilną, która uciekała na wozach, samochodach, rowerach i pieszo w kierunku Bydgoszczy. Straż Graniczna i pozostałości oddziałów wojska polskiego wycofały się przez miasto na wschód wysadzając most na ul. Kościuszki, który znajdował się na wysokości gazowni. Około godz. 8 pojawiły się na ulicach miasta oddziały Wehrmachtu na motocyklach i w wozach pancernych. Porucznik dowodzący akcją wysadzenia mostu został złapany i publicznie rozstrzelany na stadionie, który po 6 latach odbudowano. Obecnie na stadionie miejskim rozpoczęła się budowa hali sportowej. Oprócz tego obiektu powstaną też: Molo z amfiteatrem oraz ścieżka rowerowa z Sępólna do Więcborka.

Etymologia nazwy miasta

Nazwa miasta pochodzi od prasłowiańskiego wyrazu *sąpolje/supolje (rekonstrukcja) oznaczający tyle co 'miedza, ziemia graniczna, styk pól'. Pierwotnie Sępólno było położone w dolinie nadjeziornej i nadrzecznej, a z czasem rozwijało się na wysokim brzegu jeziora i rzeki. Nazwa rzeki Sępolna zanotowana została w 1345 (Sampolna).

Historyczne nazwy miasta

Zabytki