Sępopol - Polski Serwis Naukowy

Sępopol (niem. Schippenbeil) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sępopol. Miasto leży na Nizinie Sępopolskiej, nad Łyną, przy ujściu rz. Guber. Ośrodek rzemieślniczo-usługowy.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 2013 mieszkańców.

Położenie

Sępopol położony jest w północnej części województwa warmińsko-mazurskiego nad rzekami Łyna i Guber na Nizinie Sępopolskiej. Miasto sąsiaduje z gminami: Bartoszyce, Korsze, Barciany

Olsztyn (niem. Allenstein ?/i, dawniej hist. pol. Holstin, łac. Holsten, prus. Alnāsteini) – największe miasto i stolica województwa warmińsko-mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy. Według danych GUS populacja Olsztyna wynosi 176 457 (stan na 31.12.2009).
Towarzystwo Salezjańskie (Towarzystwo św. Franciszka Salezego) zostało założone w 1859 przez ks. Jana Bosko (1815-1888) w celu kontynuowania jego pracy z młodzieżą i dziećmi.

Sępopol leży 12 km od granicy z Rosją, ok. 70 km od Kaliningradu i 85 km od Olsztyna.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 4,63 km².

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Nazwa miasta

Geneza nazwy miejscowości nie doczekała się dostatecznego wyjaśnienia. W dokumencie lokacyjnym występuje nazwa Schiffenburg, co wskazywałoby na obecność zamku ("Burg" oznacza w języku niemieckim zamek, warownię). Badania archeologiczne oraz dokumenty historyczne nie potwierdziły jednak obecności zamku w Sępopolu. "Schiff" oznacza po niemiecku okręt, statek. Zatem pierwotną nazwę Sępopola można byłoby tłumaczyć jako "warownia okrętowa". Element związany ze statkiem występuje także w najstarszej pieczęci Sępopola, pochodzącej z XV stulecia, gdzie widnieje pływające na okręcie miasto. Sępopol dawniej otoczony był wodami, z trzech stron bowiem otaczała miejscowość rzeka Łyna i Guber, a z czwartej kanał przekopany między rzekami. Być może ma to jakiś związek z warowna osadą Prusów i żegluga.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Cmentarz żydowski w Sępopolu - kirkut został założony na planie prostokąta przy południowym końcu miasta przy ówczesnej Scheunenstrasse (obecnie ul. Bolesława Prusa).

Inna hipotezą dotycząca źródeł nazwy Sępopola jest nazwisko rycerza krzyżackiego, Ludwika von Schippen, który piastował funkcję pruskiego mistrza krajowego w roku 1299. Między brzmieniem Schippenburg a Schiffenburg istnieje tylko różnica w wymowie, pierwsze słowo jest w dialekcie dolnoniemieckim (plattdeutsch), drugie natomiast w górnoniemieckim (hochdeutsch). Powstanie miasta już w 1299 jest jednak mało prawdopodobne (zbyt wcześnie). Być może chodzi tu o innego von Schippena lub Schiffena.

Stutthof Schippenbeil (Außenarbeitslager Schippenbeil) - jeden z największych podobozów, filii niemieckiego obozu koncentracyjnego KL Stutthof utworzony na terenie gminy Schippenbeil (Sępopol), niedaleko Bartoszyc w Prusach Wschodnich. Funkcjonował w latach 1944- 1945, głównym zadaniem więźniów była budowa lotniska wojskowego.
Gmina Barciany – gmina wiejska w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie olsztyńskim.

W języku niemieckim nazwa miasta ustaliła się jednak ostatecznie w formie Schippenbeil, gdzie zamiast członu "Burg" występuje słowo "Beil" (siekiera). Świadczy to być może o staropruskim pochodzeniu nazwy ("Bil" - wieś, zamek), która uległa zniemczeniu na podobieństwo leżącego nieopodal miasta Heiligenbeil (pol. Święta Siekierka).

Gmina Korsze to gmina miejsko-wiejska w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie olsztyńskim.
Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Polska nazwa Sępopol jest fonetycznym przyswojeniem formy Schippenbeil, powstałym w procesie osadnictwa mazurskiego w Prusach Książęcych.

Historia

Kościół w Sępopolu

Zabytkowa baszta przy kościele

Osada pruska wymieniana jest w dokumentach z drugiej połowy XIII w. Jest to jedno z nielicznych miast w Prusach, które powstało w uniezależnieniu od wcześniejszego zamku (w pobliżu był zamek w Sątocznie).

Miejscowość, leżąca na szlaku handlowym z Królewca do Warszawy, prawa miejskie uzyskała w 1351 od wielkiego mistrza Henryka Dusemera. W czasie wojny trzynastoletniej mieszczanie walczyli przeciwko Krzyżakom. W 1457 koło Sępopola wojska polskie i stanów pruskich poniosły porażkę w walce z wojskami krzyżackimi. Miasto jednak zdołało sie obronić. Po ponad dwumiesięcznym oblężeniu w 1461 miasto się poddało. Na mocy pokoju toruńskiego (1466) pozostał w państwie krzyżackim, od 1525 w Prusach Książęcych. W 1749 r. w pożarze zniszczony został m.in. ratusz w górnym rynku. Kolejne zniszczenia przyniósł pobyt wojsk rosyjskich w 1807 r. - Rosjanie spalili wówczas nowy barokowy ratusz (dolny rynek). W XIX w. Sępopol nie rozwinął się.

Gmina (od niem. Gemeinde - komuna, społeczność) - to wspólnota samorządowa mieszkańców na odpowiednim terytorium. Może występować również jako jednostka samorządu specjalnego np. gmina wyznaniowa, gmina szkolna.
Roszarnia – oddział zakładu włókienniczego zajmujący się przetwarzaniem słomy lnianej lub konopnej na włókna. Oddział roszarni składa się z działów:

W 1912 Sępopol otrzymał wodociąg i gazownię, w 1923 podstację elektrowni. Dzięki usługom komunalnym do których trzeba zaliczyć działającą od 1898 rzeźnię życie stawało się znośniejsze. Udało się zahamować upadek miasta. W roku 1925 liczyło już ono 2509 mieszkańców. W wybudowanych w latach 1934-36 Zakładach roszarniczych znalazło pracę kilkaset robotników. W 1939 Sępopol osiągnął liczbę 3434 mieszkańców.

Guber – rzeka na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, prawy dopływ Łyny. Jest rzeką III rzędu, wg danych WIOŚ z 2006 r. ma długość 80,2 km, a zlewnia ma powierzchnię 1589,1 km². Źródła znajdują się na południowy zachód od jeziora Guber na terenie gminy Ryn, ujście - w Sępopolu. Lewobrzeżne dopływy Gubra: Dajna, Sajna; prawobrzeżne dopływy: Struga Rawa, Runia, Liwna, Mamlak.
Epitafium (z gr. ἐπιτάφιος epi-taphios, "nad grobem", "na kamieniu nagrobnym") – napis umieszczony na nagrobku lub pomniku upamiętniający zmarłego, jak również sam pomnik w postaci ozdobnej płyty lub tablicy z napisem ku czci zmarłego, najczęściej nie w miejscu pochówku, lecz w innym związanym z daną osobą, np. w kościele, na ścianie, filarze lub posadzce.

Podczas II wojny światowej zbudowano pod Sępopolem duże lotnisko wojskowe będące zapleczem kwatery Hitlera w Gierłoży. Szczególny nacisk na rozbudowę tego lotniska powstał w roku 1944 r. Zorganizowano nawet podobóz-filie obozu w Sztutowie koło Gdańska (Stutthof) pilnowaną przez SS. 90% więźniów stanowiły dziewczyny i młode kobiety pochodzenia żydowskiego z Węgier i Grecji (zbiorowy grób, kilkanaście osób znaleziono przy ul. Mostowej, gdzie w czasie wojny urzędowało SS).

Łyna (ros. Лава, Ława, niem. Alle, prus. Alna) – rzeka w północno-wschodniej Polsce (województwo warmińsko-mazurskie) i Rosji (Obwód kaliningradzki). Lewy dopływ Pregoły. Płynie przez Pojezierze Olsztyńskie i Nizinę Sępopolską.
Podział administracyjny Polski 1975-1998 – podział administracyjny obowiązujący od 1 czerwca 1975 do 31 grudnia 1998 (od reformy w 1975 do reformy w 1999). Został wprowadzony ustawą z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz o zmianie ustawy o radach narodowych. Utworzono 49 województw, zlikwidowano pośredni szczebel administracyjny, czyli powiaty. Województwo warszawskie miało status województwa stołecznego, a województwa łódzkie i krakowskie były tzw. województwami miejskimi. Początkowo Wrocław stanowił jednostkę podziału administracyjnego stopnia wojewódzkiego w obrębie woj. wrocławskiego.

W 1945 r. miasto, zdobyte przez wojska radzieckie, uległo ogromnym zniszczeniom, przekraczającym 75%. Zrujnowany ośrodek został włączony do państwa polskiego i zakwalifikowany jako wieś, zaś jego ludność wysiedlono do Niemiec. W okresie powojennym centrum Sępopola odbudowano jedynie w niewielkim stopniu. Mimo to w roku 1973 miejscowość odzyskała prawa miejskie. Ludność Sępopola do dziś nie odzyskała jednak przedwojennego stanu.

Gmina Sępopol – gmina miejsko-wiejska w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie olsztyńskim.
Województwo warmińsko-mazurskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw. Położone jest w północno-wschodniej części kraju. Stolicą województwa jest Olsztyn, w którym mieszczą się siedziby wojewody, marszałka województwa, zarządu województwa oraz sejmiku województwa.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)