Sławuta - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 50°18′N 26°52′E / 50.3, 26.867

Historyczny symbol Sławuty

Sławuta (ukr. Славута, ang. Slavuta, hebr. סלאוויטא) – miasto rejonowe (powiatowe) na Ukrainie, w obwodzie (województwie) chmielnickim, nad Horyniem - brzeg wschodni. Przez Sławutę przepływa rzeczka Utka, która tworzy w centrum rozległy Staw Miejski i wpada na koniec do Horynia (miejscowi stosują deklinację żeńską: ta Horyń, w tej Horyni; tak jak: ta Prypeć, w Prypeci). Sławuta położona jest na Wysoczyźnie Wołyńskiej. Średnia temp. stycznia wynosi -4 C; roczna suma opadów 600 mm.

Talmud (hebr. תלמוד talmud = nauka) – jedna z podstawowych (choć nie jest uznawana za świętą) ksiąg judaizmu. Został napisany językiem judeo-aramejskim. Talmud jest komentarzem do biblijnej Tory, w którym wyjaśniono jak przestrzegać prawa zawartego w Torze w warunkach, jakie zapanowały wśród Żydów wypędzonych z Palestyny w II w. n.e. Można powiedzieć, że Talmud jest czymś w rodzaju katechizmu obowiązującego wyznawców tradycyjnego judaizmu.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Związek Radziecki, skrót ZSRR (ros. Советский Союз, Союз Советских Социалистических Республик, СССР, trb. Sowietskij Sojuz, Sojuz Sowietskich Socyalisticzeskich Riespublik, SSSR trl. Sovetskij Soûz, Soûz Sovetskih Socialističeskih Respublik, SSSR) – historyczne państwo socjalistyczne w Europie północnej i wschodniej oraz Azji północnej i środkowej.

Liczba mieszkańców w 2003 r. - ok. 34 tys.; Polacy według ukraińskiego spisu stanowią 3,5%. Dynamika demograficzna: spis z 2001 r. wykazał 34,3 tys; w 1975 r. było 28,5 tys. osób; w 1939 r. - 15,2 tys; w 1926 r. - 10 tys; w 1923 r. - 7,3 tys; w 1897 r. - 8,5 tys.

Polskie Ministerstwo Edukacji deleguje od lat 90. XX w. do pracy oświatowej wśród miejscowej Polonii paru nauczycieli z Polski. W samym centrum Sławuty, nieopodal rynku i Placu Czerwonego, znajduje się zabytkowy choć zaniedbany cmentarz polski. Poza centrum znajduje się ciekawy historycznie i artystycznie, wzorowany na paryskim soborze św. Eustachego, kościół katolicki z 1822 pw. św. Doroty (proboszczem, od 1996 r jest Jan Szańca, Polak).

Morze Barentsa (nor. Barentshavet), do 1853 Morze Murmańskie – marginalne morze w Oceanie Arktycznym, między Europą Północną, archipelagami Svalbard i Ziemią Franciszka Józefa oraz Wyspą Niedźwiedzią i Nową Ziemią. Na zachodzie łączy się z Morzem Norweskim. Powierzchnia morza 1424 tys. km², średnia głębokość 229 m, głębokość maksymalna 600 m. Objętość 316 tys. km³. Morze znajduje się na szelfie kontynentalnym. Południowo-zachodnia część morza nie zamarza w zimie ze względu na wpływ ciepłego prądu Północnoatlantyckiego. Południowo-wschodnia część morza znana jest jako Morze Peczorskie. Morze Barentsa ma duże znaczenie dla transportu i rybołówstwa – istnieją tutaj ważne porty – Murmańsk (Rosja) i Vardø (Norwegia). Przed II wojną światową, dostęp do Morza Barentsa miała również Finlandia: Petsamo było jedynym wolnym od lodu portem. Poważnym problemem jest radioaktywne zanieczyszczenie morza ze względu na działalność rosyjskiej floty jądrowej i norweskiego zakładu do przetwarzania odpadów radioaktywnych. Ostatnio część morskiego szelfu Morza Barentsa w kierunku Spitsbergenu stała się przedmiotem sporów terytorialnych Rosji i Norwegii (jak również innych państw), głównie z powodu występujących tu znacznych zasobów gazu ziemnego.

Polacy – zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.

Prawa miejskie od 25 kwietnia 1633 r. jako Sławutyn - wg najnowszych odkryć dr. W. Berkowskiego. Od 1720 siedziba rodu książęcego Sanguszków (wywodzących się od brata króla Jagiełły, Fiodora). Sanguszkowie okazali się faktycznymi dobroczyńcami miasta, aktywnie inwestowali w rozwój gospodarczy i socjalny regionu. Nawet dziś cieszą się dobrą sławą wśród mieszkańców. Tutaj urodził się m.in. Władysław Hieronim Sanguszko - polski książę o poglądach konserwatywnych, oraz Maciej Rybiński - polski generał, ostatni wódz naczelny powstania listopadowego. Wskutek II rozbioru Rzeczypospolitej Sławuta znalazła się w Cesarstwie Rosyjskim - 1793 r. Pamięć o Polsce trwała w tym rejonie długo. Do Sławuty dotarło powstanie styczniowe 1863 r. Oddział powstańców Różyckiego był ukrywany przez Sanguszków we dworze. Ostatni książę Sanguszko - wielce zasłużony, Roman Damian - zginął w majątku 1 listopada 1917 r. (19 X wg kalendarza juliańskiego) zakłuty bagnetami przez zrewoltowanych żołnierzy rosyjskich z 264. zapasowego pułku piechoty. Po upadku Imperium Rosyjskiego i zgodnie z traktatem ryskim, kończącym wojnę polsko-radziecką, Sławuta przypadła ZSRR i została wcielona do Ukraińskiej SRR; stała się miasteczkiem przygranicznym - leżącym zaledwie kilkanaście kilometrów od Polski. W rejonie znajdują się fragmenty fortyfikacji tzw. linii Stalina (DOT-y przy wsiach Maniatyn, Maraczewka, Kołomie, Baczmanowka).

Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Cmentarz – jest instytucjonalnie ukształtowanym wycinkiem przestrzeni o programowo założonym grzebalnym przeznaczeniu, zorganizowanym zaś wedle pewnych dyrektyw - reguł kulturowych, związanych tak ze zrytualizowaniem form grzebania zmarłych, jak i z istnieniem pewnej tradycji sposobu utrwalania pamięci o nich.

Ze względu na przejęcie w 1792 r. sławuckiej drukarni Sanguszków przez rabina Mosze Szapirę, o orientacji chasydzkiej, Sławuta weszła także do historii kultury judaistycznej (głośne stało się wydanie tzw. babilońskiego Talmudu; zob. angielska Wikipedia oraz najnowsze ustalenia W. Berkowskiego z UMCS w Lublinie). W 1870 r. 65% mieszkańców Sławuty było wyznania mojżeszowego. Miejscowi Żydzi ponieśli wielkie ofiary wskutek niemieckiego ludobójstwa po zaatakowaniu przez III Rzeszę Związku Radzieckiego 22.VI.1941 r. Getto uruchomiono w marcu 1942 r. Spośród 2,5 tys. mieszkańców miasteczka zgładzonych przez hitlerowców podczas okupacji Żydzi stanowili 2296 osób [za: St. Kowalczuk "Istoryczna dowidka" 2005]. Nb. potomkowie Szapiry i dziś żyją w Sławucie - emeryt. nauczycielka Maria Liberzon, ur. w 1929 r.

Sanguszkowie – magnacki ród książęcy herbu Pogoń Litewska, wywodzący się od księcia Sanguszki (od jego imienia pochodzi nazwisko rodu), syna księcia Fiodora (brat Jagiełły - później Władysława II Jagiełły, króla Polski), wnuka wielkiego księcia litewskiego Olgierda, prawnuka wielkiego księcia litewskiego Giedymina.

Język ukraiński (українська мова, ukrajinśka mowa) to język należący do grupy języków wschodniosłowiańskich. Posługuje się nim ponad 47 mln ludzi, głównie na Ukrainie, gdzie ma status języka urzędowego, używany jest również przez Ukraińców w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Mołdawii, Polsce i na Białorusi. Współczesny alfabet ukraiński stanowi odmianę cyrylicy, a obecna ortografia ustalona została zasadniczo na początku XX wieku.

Podczas II wojny światowej ludność ukraińska z okolic Sławuty okazała się dość odporna na antypolską i proniemiecką agitację banderowską (w odróżnieniu od obszaru na zach. od Horynia). Okupacja rozpoczęła się 7 lipca 1941 r. Pod kryptonimem "Gross Lazaret Slawuta. Tabor 301" działał niemiecki obóz koncentracyjny. Zamęczono w nim 150 tys. jeńców radzieckich. Powstało liczne podziemie, podporządkowane Armii Czerwonej. Główny oddział partyzancki, utworzony przez Antoniego Oduchę, dr. Fiodora Michajłowa (uznani za Bohaterów Zw. Radzieckiego) i Antoniego Jaworskiego, został zdziesiątkowany w 1943 r. - poległo niemal 70% żołnierzy konspiracji. Istniał też banderowski zagon (pułk) UPA "Piwnicz". Ostatecznie Sławutę wyzwolili od Niemców partyzanci Oduchy 15 stycznia 1944 r.

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Maciej Rybiński herbu Wydra (ur. 24 lutego 1784 w Sławucie na Wołyniu, zm. 17 stycznia 1874 w Paryżu), polski generał, ostatni wódz naczelny powstania listopadowego.

Nieopodal Sławuty pracuje Chmielnicka Elektrownia Atomowa (w odległości 10 km; przy miejscowości Nietiszyn), zbudowana w latach 80-90. XX w. w znacznym stopniu przez firmy i załogi z Polski. Pod Sławutą znajduje się wielki poradziecki poligon, a faktycznie arsenał polowy dzisiejszej armii ukraińskiej (wieś Cwitocha). Czasem wybuchające "samoistnie" pociski i miny dolatują w pobliże miasteczka - ostatnio 6 maja 2005 r.; wg prokuratury doszło wtedy do zacierania śladów nadużyć na poligonie przez podpalenie - amunicji "wybuchło" na 30 mln USD (ze względu na ryzyko porażenia ogłoszono nawet alarm w Chmielnickiej Elektr. Atomowej, położonej w odległości 20 km od poligonu).

Powstanie styczniowe (; zasięgiem objęło tylko ; Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela; po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej; w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski; skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich; po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej; powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów; pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOiR, ang. European Bank for Reconstruction and Development, EBRD) został utworzony podczas obrad Rady Europejskiej w Strasburgu w dniach 8-9 grudnia 1989.

W społeczności lokalnej powiatu funkcjonuje kilka konfesji: 28 wspólnot prawosławnych uznaje zwierzchność patriarchatu moskiewskiego, a 2 - kijowskiego. Istnieje parafia katolicka, gmina żydowska, zbór ewangelicki oraz misja baptystów.

Na ulicach mówi się po ukraińsku, rzadko po rosyjsku (w odróżnieniu np. od Kijowa), ale zwyczajni mieszkańcy oponują, gdy zalicza się ich do tzw. Zachodniej Ukrainy. Niemniej jednak każdy mieszkaniec biegle posługuje się j. rosyjskim.

W listopadzie 2003 roku nieznani sprawcy nocą ustanowili w centrum Sławuty 4-metrowy, granitowy pomnik W.I. Lenina, wcześniej zdemontowany przez władze jeszcze w 1998 r. Prokuratura i kontrwywiad Ukrainy zajęły się wyjaśnieniem zdarzenia, ale pomnik już pozostał w mieście na stałe.

Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (ukr. Організація Українських Націоналістів, OUN) - ukraińska nacjonalistyczna organizacja polityczno-wojskowa, dążąca do zbudowania niepodległego państwa Ukrainy na ziemiach wchodzących w skład II Rzeczypospolitej i ZSRR. W konsekwencji przyjętych założeń programowych - antypolska , antysemicka, antysowiecka i antykomunistyczna.

Morze Czarne (w starożytności: Pontus Euxinus, co znaczy Morze Gościnne) – jest morzem śródlądowym rozciągającym się pomiędzy Azją Mniejszą na południu, Kaukazem na wschodzie, Niziną Wschodnioeuropejską na północy i Półwyspem Bałkańskim na zachodzie. Wchodzi w skład systemu oceanicznego Oceanu Atlantyckiego.

Chlubą miejscowego biznesu jest fabryka wyrobów sanitarnych "Budfarfor" (ukr. Комбинат Будфарфор), kupiona w 50% przez fiński koncern "Sanitec" w listopadzie 2006 r. Zakład ma długą historię. Powstał w 1909 r. jako inwestycja Uszera Moszkowicza Sigala, kupca odeskiego. Marka "Budfarfor" jest popularna od Morza Barentsa do Morza Czarnego oraz w poradzieckiej Azji. Zakład (obecnie filia oddziału Sanitec Koło) pretenduje do statusu największego producenta klozetów, umywalek i bidetów w Europie Środkowowschodniej. Prezesem ze strony firmy Sanitec jest Władysław Piotrowski, znany polski ekspert branży ceramicznej, wcześniej dyrektor w zakładzie w Kole (woj. wielkopolskie).

Ukraina (ukr. Україна, Ukrajina) – państwo położone w Europie Wschodniej. Graniczy od północy z Białorusią, od zachodu z Polską, Słowacją i Węgrami, od południa z Rumunią i Mołdawią oraz Morzem Czarnym, od północnego wschodu i wschodu z Federacją Rosyjską. Ukraina jest członkiem-założycielem ONZ oraz organizacji regionalnych i subregionalnych tj. Wspólnota Niepodległych Państw, OBWE, GUAM i Organizacja Państw Morza Czarnego. Jedynym skrawkiem Ukrainy w Azji jest wyspa Tuzła w cieśninie kerczeńskiej.

Imperium Rosyjskie (ros: Российская империя) – oficjalna nazwa Rosji w latach 1721-1917. Imperium rosyjskie było jednym z najrozleglejszych imperiów w historii ludzkości. Stolicą imperium był Sankt Petersburg.

Inne zakłady: pokryć dachowych, papiernia, browar, największa słodownia na Ukrainie (Sławucki Zakład Słodowy SA - główny udziałowiec od 2004 to franc. "Soufflet Group" choć jej pakiet akcji zmalał z 90 do 64% na rzecz EBOiR). Należy też pamiętać, że obwód chmielnicki jest bodaj najbiedniejszym regionem Ukrainy, z najniższymi płacami - na tym tle Sławuta pozytywnie się wyróżnia (stan na wiosnę 2007 roku).

Obwód chmielnicki (ukr. Хмельницька область) jest jednym z 24 obwodów Ukrainy. Leży w zachodniej części Ukrainy. Stolicą obwodu jest Chmielnicki.

Horyń (ukr. Горинь, białorus. Гарынь) - rzeka na Ukrainie i Białorusi, prawy dopływ Prypeci o długości 659 km i powierzchni dorzecza 27 700 km².

Sławuta ma bezpośrednie połączenie kolejowe z Warszawą i Kijowem. Niedaleko jest także ważny węzeł kolejowy w mieście Szepietówka (20 min. samochodem ze Sławuty). Hotel "Sławutczanka" znajduje się w samym centrum miasta, ul. Dzierżyńskiego 2 (obok Placu Czerwonego) - tel.+380384270208. Pokoje są z łazienkami. Z języków obcych obsługa mówi po rosyjsku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich – monumentalny słownik encyklopedyczny wydany w latach 1880–1902 w Warszawie przez Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego; rejestrował toponimy z obszaru Rzeczpospolitej Obojga Narodów oraz niektórych terenów ościennych (np. Śląska); wielokrotnie wznawiany, stanowi cenne źródło wiadomości geograficznych, historycznych, gospodarczych, demograficznych i biograficznych.

Koło – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim, w Kotlinie Kolskiej, nad Wartą. Siedziba powiatu kolskiego i gminy miejskiej Koło. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego.

Bibliografia historii Sławuty

Berkowski Władysław. Studia z Historii Sławutczyzny, Kijów 2008, 254 s.

Berkowski Wł. Sławuta jako rezydencja książąt Sanguszków od końca w. XVIII do początku w. XX [w:] Zamojsko-wołyńskie zeszyty muzealne. T.II: Twierdzy kresowe Rzeczypospolitej, Zamość 2004, s.155-162

Berkowski Wł. Działalność gospodarcza Sanguszków na Wołyniu w XVIII i XIX wieku. Latyfundium sławuckie [w:] Wokół Sanguszków. Dzieje – sztuka – kultura. Materiały I Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej, Tarnów 2007, s.47-63

Linki zewnętrzne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Sławuta

Sławuta w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.

Strona miasta

M. Żukow-Karczewski, Krajobrazy utracone. Sławuta - araby, lokomobile i kumys