Słowianie - Polski Serwis Naukowy

Współczesne państwa słowiańskie z zaznaczonym podziałem na trzy grupy:

Marchia Wschodnia, ziemie zasiedlone we wczesnym średniowieczu przez Słowian połabskich ze związków plemiennych Obodrzytów, Wieletów oraz Serbołużyczan

Słowianie w VI wieku

Słowianie – ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi o wspólnych źródłach kulturowych, pochodzeniu, podobnych zwyczajach, obrzędach i wierzeniach. Stanowią najliczniejszą indoeuropejską grupę ludnościową w Europie. Zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu a także północną część Azji.

Autochton (gr. αὐτόχθων autochthon – "z tej ziemi", "tuziemiec", "tubylec") – człowiek należący do rdzennej ludności danego obszaru, np. Indianie amerykańscy czy australijscy aborygeni.
Włośnica ber, czumiza, ber, proso włoskie (Setaria italica) – gatunek rośliny zbożowej (też pastewna) z rodziny wiechlinowatych (dawniej nazywanych trawami), pochodzący ze wsch. Azji. Roślina uprawiana głównie na Dalekim Wschodzie.

Podział Słowian

Do Słowian, obok ponad 140 pomniejszych grup, zalicza się:

Słowian zachodnich - Serbołużyczan, Polaków, Czechów, Słowaków

Słowian wschodnich - Białorusinów, Rosjan, Ukraińców, Łemków

Słowian południowych - Bośniaków, Bułgarów, Chorwatów, Czarnogórców, Macedończyków, Serbów, Słoweńców i Słoweńców karynckich.

W przeszłości istniały również grupy:

Słowian dackich

Słowian panońskich

Słowian połabskich

Słowian karantańskich

Mniej więcej do połowy XIX wieku za Słowian uważano również Wołochów i Mołdawian (zobacz: Alexandru Cihac).

Narodowy socjalizm (z pewnymi elementami wewnętrznej polityki . Ideologia państwowa w czasie sprawowania władzy w Niemczech przez NSDAP w latach 1933-1945. Ideologami narodowego socjalizmu byli: Adolf Hitler (Mein Kampf) oraz Alfred Rosenberg i Joseph Goebbels.
Odra (czes. i dł. Odra, niem. Oder, gł. Wodra, łac. Viadua, Viadrus) – rzeka w Europie Środkowej, w zlewisku Morza Bałtyckiego, na terenie Czech, Polski i Niemiec. Pod względem całkowitej długości jest drugą (po Wiśle) rzeką Polski. Biorąc pod uwagę tylko jej część w granicach Polski jest trzecią rzeką pod względem długości (po jej dopływie Warcie).

Grupy językowe Słowian

Wszystkie języki słowiańskie mają wiele wspólnych cech oraz podobnie brzmiących słów i konstrukcji językowych. Językoznawcy uważają, że w przeszłości wszystkie dawne grupy Słowian miały wspólny prajęzyk tzw. Język prasłowiańskinależący do rodziny języków indoeuropejskich, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia wspólnego języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e. czyli początkowy okres tworzenia się państwowości plemion słowiańskich. Podział na osobne państwa oraz znaczne rozprzestrzenienie terytorialne Słowian spowodowało dalsze różnicowanie się mowy i wyodrębnienie języków narodowych w trzech grupach spowinowaconych ze sobą grup językowych:

Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach spotyka się także zapisy: język s-c-s i język scs, lub język starobułgarski) – najstarszy i , jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych zasadach gramatycznych.
Języki wschodniosłowiańskie – jedna z trzech grup języków słowiańskich (obok zachodnio- i południowosłowiańskich). Posługuje się nimi ok. 202 mln ludzi w Europie Wschodniej i Azji Północnej i Środkowej.

języków zachodniosłowiańskich

języków wschodniosłowiańskich

języków południowosłowiańskich

Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie

Tereny zasiedlenia słowiańskiego

tzw. Limes Saxoniae granica między Obodrzytami a Sasami przebiegająca na terenie obecnego niemieckiego landu Szlezwik-Holsztyn. Zachodnia granica zasięgu Słowian we wczesnym średniowieczu

Limes Sorabicus

Obecnie Słowianie zasiedlają środkową, południową i wschodnią Europę. Stanowią większość populacji w krajach takich jak Czechy, Słowacja, Polska, Białoruś, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, Macedonia, Rosja, Serbia, Bośnia i Hercegowina, Ukraina oraz Słowenia. Oprócz tego Słowianie stanowią znaczny odsetek populacji w takich krajach niesłowiańskich jak Turkmenistan (ok. 7%), Kirgistan (ok. 8%), Uzbekistan (ok. 9%), Litwa (ok. 15%), Mołdawia (bez Naddniestrza, ok. 16%), Kazachstan (ok. 26%), Estonia (ok. 29%), Łotwa (ok. 36%) oraz regionach o nieuregulowanym statusie międzynarodowym: Abchazja (ok. 11%), Naddniestrze (ok. 62%).

Język rosyjski (русский язык, russkij jazyk; dawniej też język wielkoruski) – język należący do grupy oraz jest jednym z pięciu języków oficjalnych a jednocześnie jednym z sześciu języków konferencyjnych Organizacji Narodów Zjednoczonych. Posługuje się pismem zwanym grażdanką, graficzną odmianą cyrylicy powstałą na skutek jej upraszczania.
Księstwo Nitrzańskie (czes. Nitranské knížectví lub Nitransko, słow. Nitrianske kniežatstvo) – słowiańskie księstwo znajdujące się w południowo-zachodniej części dzisiejszej Słowacji. Rezydencją książęcą była Nitra.

W VI wieku Słowianie połabscy należący do grupy plemion lechickich zasiedlali również tereny wschodnich Niemiec w trzech związkach plemiennych Obodrzytów, Wieletów oraz Serbołużyczan. Obecnie szczątkowo zachowała się tylko na Łużycach słowiańska populacja Serbów łużyckich, która stanowi obecnie mniejszość etniczną na terenach zasiedlonych wcześniej przez Słowian połabskich.

Johann Christoph Jordan (lub Johann Christoph de Jordan) – wydawca opublikowanej w 1745 roku w Wiedniu napisanej po łacinie książki De originibus slavicis. Wydanie tego tytułu zapoczątkowało dyskusję na temat pochodzenia Słowian.
Przyrostek (sufiks) – w językoznawstwie jest to każdy fragment wyrazu (jego morfem), o ile jest dodany po jego rdzeniu (czyli podstawie słowotwórczej) i jednocześnie ma własności słowotwórcze (czyli nie jest końcówką fleksyjną, przy czym rozróżnienie na "sufiks" jako element słowotwórczy i "końcówkę" jako wykładnik fleksyjny typowe jest wyłącznie dla polonistyki i slawistyki, a nie jest stosowane w innych filologiach, stąd na przykład w angielskiej i niemieckiej wersji tego artykułu "sufiks" jest egzemplifikowany w pierwszym rzędzie jako wykładnik deklinacyjny). Danemu wyrazowi może towarzyszyć jeden sufiks, kilka lub żaden.

Słowianie zamieszkiwali także między VII a X wiekiem tereny Górnej Frankonii (okolice Bambergu), której tereny były określane jako "...ut in terra sclavorum, qui sedent inter Moinum et Radentiam fluvios, qui vocantur Moinvinidi et Radanzvinidi ..." i północno wschodniej Bawarii i Górnego Palatynatu. Punkty celne pomiędzy terenami Franków i Słowian znajdowały się w Hallstadt, Forchheim, Premberg koło Burglengenfeld i Regensburgu.. Granica zamieszkania Słowian opierała się o utworzony w roku 805 przez Karola Wielkiego Limes Sorabicus, a później Limes Saxoniae.

Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Sulęcin (niem. Saulwitz) – mała (116 mieszkańców - 31.12.2004) wieś widlicowa w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie wrocławskim, w gminie Siechnice. Tworzy sołectwo razem z osiedlem Szostakowice. Leży na wysokości 124 m n.p.m.

Południową część Austriackiego kraju związkowego Karyntia zamieszkają również autochtoniczni Słoweńcy karynccy będący potomkami Karantan twórców jednego z pierwszych słowiańskich organizmów państwowych – Karantani..

Pochodzenie nazwy "Słowianie"

W VI wieku naszej ery Prokopiusz z Cezarei opisał Słowian w swoim dziele "Opus magnum" (pol."Historia wojen") jako Sklaboi (Σκλάβοι), Σκλαβηνοί Sklabēnoi, Σκλαυηνοί Sklauenoi, Σθλαβηνοί Sthlauenoi, oraz Σκλαβῖνοι Sklabinoi. Jordanes po łacinie użył dla określenia Słowian nazwy Sclaveni. Istnieje kilka teorii próbujących wyjaśnić pochodzenie nazwy Słowianie:

Ludy tureckie (~ turkijskie) zamieszkują północną i centralną Azję i Wschodnią Europę, mówią językami należącymi do tureckiej grupy językowej. Są zróżnicowane kulturowo i religijnie. Języki tureckie są grupą należącą do ałtajskiej rodziny językowej i są jedną z grup o największym zasięgu geograficznym, będąc w użyciu na olbrzymim terytorium rozciągającym się wschodniej Europy po Syberię. Ludy tureckie (dziś obejmujące ok. 150 milionów ludzi) to najprawdopodobniej potomkowie jednej z trzech najważniejszych (obok Mongołów i Hunów) grup etnicznych pochodzących z Wielkiego Stepu.
Półwysep Bałkański (Bałkany) - półwysep położony w południowo-wschodniej części Europy. Jego granice wyznacza od zachodu Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od wschodu Morze Czarne i Morze Marmara (cieśniny Bosfor i Dardanele), od południowego wschodu Morze Egejskie. Północna granica półwyspu ma charakter umowny. Zgodnie z tradycją przebiega następująco: wzdłuż Dunaju od Morza Czarnego do ujścia Sawy (rejon Belgradu), następnie wzdłuż Sawy do ujścia Kupy (rejon miasta Sisak), następnie wzdłuż Kupy aż do jej źródła (rejon Osilnicy), następnie przekracza pasmo Gorski Kotar przez tzw. Bramę Liburnijską (chorw. i wł. Vrata) na południe od góry Risnjak i dochodzi do Morza Adriatyckiego w rejonie Rijeki. Oprócz tej najpopularniejszej konwencji były i są proponowane inne linie stanowiące granicę między Półwyspem Bałkańskim a resztą kontynentu.

Według m.in. Zbigniewa Gołąba podobnie jak greckie ἒθνος/ethnos wywodzi się od przedhistorycznego *su̯edhnos, natomiast to od PIE przymiotnika *su̯edho "własny (pierwotnie "czyjś powinowaty") tak Svoběne → Sloběne "Słowianie" i Suēbi m.in. Szwabowie od *su̯ebho "powinowaty". Oba PIE przymiotniki *su̯edho i *su̯ebho utworzone są od tego samego podstawowego PIE rdzennego morfemu *s(u̯)e- "poza, obok" (w żadnym wypadku od należącego do zgodności irańsko~słowiańskich psł. słowa: slovo, dop. slovese, poświadczonego we wszystkich językach słowiańskich, mającego dokładny znaczeniowy odpowiednik tylko w awestyjskim sravah-, podczas gdy w innych językach PIE *k'leu̯os, zachowało pierwotne znaczenie "sława", np. staroindyjskie śrávas-/श्रवस्, greckie κλέος/kleos). Językoznawca, profesor Wiesław Boryś z Instytutu Slawistyki PAN wywodzi prasłowiańskie i ogólnosłowiańskie *svoboda/*sloboda (słoweńskie slobost, czakawskie dialektalne slobo/slobost, scs svobьstvo, białoruskie свабода [svaboda], bułgarskie свобода [svoboda], chorwackie sloboda, czeskie svoboda, macedońskie слободата/слобода [slobodata/sloboda], rosyjskie свобода [svoboda], serbskie слобода [sloboda], słowackie sloboda, ukraińskie свобода [svoboda], górnołużyckie swoboda, polskie swoboda i staropolskie słoboda, świeboda) od psł. svobъ (← *su̯o-bho ← *su̯os "własny") w znaczeniu "należący do swego plemienia, mieszkający na własnej ziemi, będący u siebie". Pierwotne *svoba → *sloba (z dysymilacją spółgłosek wargowych v - b > l - b, podobnie svoboda > sloboda; dysymilacja musiała zajść dość wcześnie, gdyż jej warunkiem była bilabialna wymowa v). Wg Wiesława Borysia *Svoba można uznać za prastary derywat odprzymiotnikowy, abstractum z sufiksem -ā, pod względem budowy zbliżonym do "wiara" (psł. *věra). *Svoba oznaczało "stan znajdującego się w swoim plemieniu, na swojej ziemi, wśród swoich, bycie swobodnym" stąd znaczenie "swoboda (robienia czegoś), wolność".

Badacze Johann Peisker i Henryk Łowmiański określali pochodzenie nazwy Słowian od “slovy” - czyli błota. Tłumaczyli to upodobaniem naszych przodków do wilgotnych terenów. Z tą teorią wiąże się podobna, za którą optowali m.in. Jan Michał Rozwadowski, czy Milan Budimir, iż etnonim ten pochodził od konkretnego hydronimu o tej nazwie tj. Sława i Słowa pochodzącego od psł. rdzenia *slov-||*slav- polegającego na pie. *kʼleu-||kʼlou-||kʼlōu- "płynąć, skrapiać (czyścić)", znanym m.in z wyrazów gr. Κλύμενος, Κλυτόπωλος, Κλύζω, łac. cluěre "czyścić", cloāca, lit. šlúoju, šlaviaũ, šlavinéti "zamiatać", który na gruncie słowiańskim zachował się prawdopodobnie w sch. sláviti "rozcieńczać wino wodą", osláviti (o wiośnie) "złagodzić pogodę", slavak "woda z octem", slovina, slovińak, slavina "rodzaj winogron". Hydronimy z tym rdzeniem zachowały się: 1) Sława, dziś Wełnianka lewy dopływ Wełny 2) Sławica, dziś Goślinka, prawy dopływ Warty 3) Sława, dziś Sławka, prawy dopływ Oporu, 4) Sławica , rzeczka w powiecie duchnowskim dawnej guberni smoleńskiej 5) Sławka lub Sławska Struga, obecnie Szkotówka 6) Sławiec, prawy dopływ Mihodry wpadającej do Seretu na Bukowinie 7) Sławuta prawy dopływ Uży prawego dopływu Prypeci 8) Sławut, Sławuta, Sławutycia, epitety Dniepru w poezji ludowej 9) Sławoczna prawy dopływ Prypeci 10) Słowna albo Leszczanka, prawy dopływ Plisy 11) Słowna albo Słonówka prawy dopływ Styru na pograniczu Podola i Wołynia 12) Słoważ dawniej Wołosti lewy dopływ Dniepru 13) Niesłowka prawy dopływ Lemny dopływu Słoważy 14) Sławie (1286 r. Slawe, niem. Schlage) 15) Sławie albo Sława (1312 r., niem. Schlawe), jezioro i miasto na Śląsku 16) Sławice (1249 r.) jezioro, dziś nieznane koło Sulęcina na Śląsku 17) Słowie (1267 r. Sloue) osada i 4 jeziora w okolicy Goldbergu w Meklemburgii 18) Słowin (1262 r. Slouin) błoto i osada, później Alt-(Sławsko) i Neu-Schlawin (Słowinko) koło miasta Sławna=Schlawe 19) Slovac góra w Serbii 20) Slovin dwie góry na wschód od Głomacza w Bośni 21) Slavin potok, góra i wieś w okręgu wysockim w Bośni 22) Slavnica odnoga Morača wpadająca do jeziora Skadarskiego 23) Preslava miejscowość i rzeka Preslavica koło Prisztiny 24) Slavič odnoga czeskiej Morawy na Śląsku itd.

Według dawnej etymologii ludowej określenie Słowianie jest słowem pochodzenia rdzennie słowiańskiego i wzięło się od “słowa”. Słowianie - byliby to zatem ludzie "znający słowa", potrafiący mówić, w odróżnieniu od innych ludów, z którymi Słowianie się zetknęli, a którzy posługiwali się niezrozumiałym dla nich językiem (por. Niemcy - "niemi, ludzie, którzy nie mówią (zrozumiałym językiem)"). Potwierdza to tezę, że ukształtowanie się etnicznej świadomości i samookreślenie Słowian nastąpiło w momencie zetknięcia się ich z innymi ludami. Przeciwko tej teorii świadczy to, iż poza nielicznymi historykami nie znajduje ona poparcia u językoznawców, czy też polihistorów jak np. Henryk Łowmiański z lingwistyki szeroko korzystających.

Wywód od "słowa" zdecydowanie odrzucił Aleksander Brückner twierdząc, że źródłem są gr. sklavenoi i łac. sclavus, przy czym nazwą tą obejmowano tylko te plemiona słowiańskie, które graniczyły z ziemiami cesarstwa rzymskiego, co później objęło całą Słowiańszczyznę. Wtórnie nazwa ta (ze względu na dużą liczbę słowiańskich brańców w Rzymie) została utożsamiona ze słowem "niewolnik". Teorii tej przeczy fakt, że Słowianie pojawili się na kartach historii w momencie, kiedy łacina klasyczna zniknęła z użycia, a łacina średniowieczna, która była w użyciu słowem "Slavus" określała pańszczyźnianego chłopa. "Z punktu widzenia łaciny wyraz Sclavēnī jest derywatem, jego rdzeń nie ma jednak łacińskiej etymologii. Łaciński wyraz podstawowy sclavus znaczy ‘niewolnik, jeniec wojenny’, derywat sclavēnus oznacza ‘pochodzący z rodu niewolników’. W klasycznej łacinie wyrazy te nie występują, a określeniem niewolnika jest servus." Inna wątpliwość ma związek z pierwszym historycznie pewnym określeniem Słowian. Sklabonei (j. grecki) w odmianie zmienia się na Sklawon- Pierwotnie podobieństwo do słowa "Niewolnik" (gr. Slávoi) istniało w formie odmienionej, poprzez procesy lingwistyczne rozpowszechniło się "W" zamiast "B" a z tego prosta droga do upodobniania nazwy Słowian do Niewolnika..

Kolejna teoria mówi o obcej etymologii tego wyrazu, prawdopodobnie celtyckiego lub germańskiego pochodzenia. W tej kwestii nie ma jednak jednoznacznego wyjaśnienia.

Jerzy Strzelczyk (ur. 1941 w Poznaniu) – polski naukowiec, historyk-mediewista specjalizujący się m.in. w początkach państwa polskiego oraz państw barbarzyńskich na ziemiach dawnego Imperium Romanum. Doktorat (promotor prof. Gerard Labuda) na Wydziale Historyczno-Filozoficznym UAM w Poznaniu. Habilitacja w 1975 r. w Instytucie Historii (który niedługo wcześniej uzyskał prawo do nadawania stopni naukowych)na podstawie rozprawy Słowianie i Germanie w Niemczech środkowych we wczesnym średniowieczu. Od 1984 profesor nadzwyczajny, od 1989 profesor zwyczajny. W latach 1991-1996 był dyrektorem Instytutu Historii UAM. Kierownik Zakładu Historii Średniowiecznej Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, członek krajowy czynny Wydziału II Historyczno-Filozoficznego PAU. Członek Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów. Członek zarządu Fundacji Historycznej im. Profesora Henryka Łowmiańskiego. Uhonorowany Nagrodą FNP za rok 2009 w kategorii nauk humanistycznych i społecznych.
Bułgarzy - naród zamieszkujący głównie Bułgarię, w mniejszej liczbie także Macedonię, Grecję, Ukrainę i Mołdawię. Uważa się, iż Bułgarzy są potomkami trzech ludów - Słowian, którzy osiedlili się na Półwyspie Bałkańskim w VI wieku, Protobułgarów, którzy przybyli na Bałkany w VII wieku, a także Traków, lokalnej ludności, zamieszkującej tereny wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego od głębokiej starożytności.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)