Słupowe nagrobki - Polski Serwis Naukowy

Kopjafa

Słupowe nagrobki szeklerskie – z węg. zwane Kopjafa (spolszcz. kopijnik) – "drewniana kopia", "drewniany słup"; lub fejfa – "drzewo głowowe", stanowią jeden z charakterystycznych elementów kultury Szeklerów, zamieszkujących obecnie rumuński Siedmiogród. Pierwotnie stawiane na szeklerskich grobach, obecnie spotykane są na całych Węgrzech w roli tradycyjnych, staromadziarskich pomników; jednym z takich pomników jest np. Pomnik Męczenników Katynia w Tatabánya.

Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Seklerzy, Szeklerzy, Sekelowie (węg. Székely [l.poj.], Székelyek [l.mn.] (węgierskie "sz" wymawiane jak polskie "s"), łac. siculitas) - grupa etniczna zamieszkująca wschodnią część Siedmiogrodu (nazywaną także Seklem bądź Seklerszczyzną (węg. Székelyföld lub Székely) w dzisiejszej Rumunii. W 2002 mieszkało tam około 650 tys. Seklerów wraz z około 100 tys. Rumunów i innych narodowości. Jednakże współcześnie Seklerzy w spisach powszechnych deklarują narodowość węgierską (w latach 90. pochodzenie szeklerskie zadeklarowało jedynie ok. tysiąc osób) co świadczy o zakończonym procesie konwersji będącej rezultatem madziaryzacji z jednej strony, a koniecznością obrony tożsamości (w opozycji do Rumunów i rumunizacji) z drugiej. Podobna sytuacja ma miejsce w Mołdawii, gdzie madziarojęzyczna i katolicka mniejszość czyli Czangowie, również coraz częściej deklarują przynależność do narodu węgierskiego.

W Polsce postawiono kilka takich słupów na grobach węgierskich bojowników lub ku czci osób zasłużonych dla Węgier. Spolszczona nazwa Kopjafa to kopijnik.

Szeklerskie nagrobki mają formę włóczni wbitej drzewcem w ziemię. Kształtem łudząco przypominają jakuckie koniowiązy, wykorzystywane również w rytuałach magicznych i pogrzebowych. Oznaczanie miejsca pochówku słupem drewnianym lub kamiennym było bardzo częste wśród tureckich ludów koczowniczych zamieszkujących stepy.

Jakuci (nazwa własna: Сахалар) - naród turecki zamieszkujący rosyjską Jakucję w środkowej Syberii. Jakuci zamieszkują głównie Jakucję, położoną na środkowej Syberii. Najwięcej spośród nich mieszka w relatywnie gęsto zaludnionych dolinach środkowej Leny oraz Ałdanu i Wiluju. Niektórzy przedstawiciele tego narodu żyją też na terenach położonych bardziej na północ, i jakkolwiek obszary te zajmują powierzchnię większą niż doliny rzeczne, liczba ludności z racji trudnych warunków klimatycznych jest niewielka. Obszary zamieszane przez Jakutów to przede wszystkim tajga, z wyjątkiem tundry północnej.

Siedmiogród lub Transylwania (rum. Transilvania lub Ardeal, węg. Erdély, niem. Siebenbürgen) – kraina historyczna położona na Wyżynie Siedmiogrodzkiej w centralnej Rumunii. Główne miasta Siedmiogrodu to Braszów, Kluż-Napoka, Sybin i Târgu Mureş. Zamieszkany jest przez ludność narodowościowo mieszaną, większość stanowią Rumuni, ale zamieszkują ten teren także bardzo liczne mniejszości narodowe, przede wszystkim węgierska, saska (niemiecka), szeklerska i cygańska.

Opis

We wsiach w Siedmiogrodzie, przede wszystkim na terenie Szeklerszczyzny (Székelyföld), istniał zwyczaj stawiania drewnianych, słupowych nagrobków. Szczegóły kształtu i formy ornamentu różniły się zależnie od regionu, a nawet wsi. Pewne cechy budowy, opisujące wiek, płeć, status zmarłego pozostawały jednak zbliżone.

Seklerszczyzna (węg. Székelyföld – „ziemia Szeklerów”) – obszar w południowo-wschodnim Siedmiogrodzie (dzisiejsza Rumunia), obejmujący okręgi Harghita, Covasna i Marusza, zamieszkany przez węgierskojęzycznych Seklerów.

Język węgierski (magyar nyelv) – należy do podgrupy języków ugryjskich, zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej (z rodziny uralskiej). Językiem tym posługuje się co najmniej 14 mln osób – przede wszystkim na Węgrzech, ale także w południowej Słowacji, środkowej Rumunii (Siedmiogród), północnej Serbii (Wojwodina), zachodniej Ukrainie (Zakarpacie), wschodniej Słowenii (Prekmurje) i wschodniej Austrii (Burgenland). Język węgierski ma status języka urzędowego na Węgrzech, w Słowenii (lokalnie) i w Wojwodinie. Jest to język aglutynacyjny. Współczesny węgierski język literacki powstał w XVI w. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

Nagrobek szeklerski składa się z trzech podstawowych elementów, tzw.:

głowy

tułowia

nogi (na której, bywało, rzeźbiono inskrypcję w piśmie rowasz lub alfabetem łacińskim stylizowanym na rowasz

Czasem, pomiędzy głową i torsem, wyodrębniano szyję.

Każdy z tych elementów był znaczący, informował o płci, wieku lub statusie zmarłego.

Męskie i chłopięce kopjafa charakteryzowały się zazwyczaj występowaniem zwieńczenia w formie gałki i hełmu, kielicha lub odwróconej gruszki, bądź zamkniętego tulipana.

Stylizowana róża lub otwarty tulipan wieńczące słup, korale na szyi i gwiazda w talii znajdowały się na kobiecych i dziewczęcych nagrobkach.

Wiek zmarłego określała wysokość, grubość i kolor słupa.

Rowasz (węg. Székely Rovásírás) to pismo runopodobne. Używane było przed rokiem 1000. Pismo to zbliżone jest do pisma (tzw. "run" tureckich) ze ścian znad rzeki Orchon w Mongolii z VIII wieku, z kolei pismo orchon jest podobne do pisma w Kodeks Rohonczi. Również na Węgrzech pisano w czasach przedchrześcijańskich w rowaszu, z tego okresu zachowały się jednak tylko nieliczne teksty. Od momentu wprowadzenia chrześcijaństwa przez Stefana I pisano przeważnie przy pomocy alfabetu łacińskiego, jedynie mówiący węgierskim dialektem Szeklerzy zamieszkujący dziś Okręg Harghita, Okręg Covasna i Okręg Marusza w rumuńskiej Transylwanii, używali go do ok. 1850 r. Dziś rovasiras mają znaczenie antycznego węgierskiego symbolu. Są ciągle używane w węgierskich organizacjach skautowych.

Węgry (węg. Magyarország) – państwo śródlądowe w Europie Środkowej, od 1955 członek ONZ, od 1999 członek NATO, od 2004 członek Unii Europejskiej.

Pod przysadzistymi i pękatymi, w ciemnych kolorach, pochowani byli ludzie starzy. Czasami drewno było dodatkowo malowane i kolor ciemnobrązowy odnosił się do mężczyzn, a ciemnoniebieski do kobiet. Jeśli nie były malowane, to rzeźbiono je z ciemnego drzewa, np.: dębu.

Nagrobki młodych ludzi są wysokie lub cienkie, w jasnych kolorach, rzeźbione z jasnego drewna (sosna, lipa, brzoza). Kopjafa młodych małżonków były zazwyczaj bardziej ozdobne niż kawalerów i panien.

Słupy nad dziecięcymi grobami były niskie, często dodatkowo pobielane, mało ozdobne, składające się czasami jedynie z głowy i nogi.

Przykłady męskich (a-c) i żeńskich (d-f) słupów szeklerskich.

Zobacz też Szeklerzy i rowasz.

Bibliografia

Joanna Dzięciołowska, Kopjafa - słupowe nagrobki szeklerskie [w:] Płaj nr 28, Warszawa 2004

Kós Karoly, Népélet és néphagyomány, Bukareszt 1972

Linki zewnętrzne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Słupowe nagrobki

A KOPJAFÁK, Istvan Kiszely

Zdjęcia kopjafá