SAVAK - Polski Serwis Naukowy

SAVAK (perski: ساواک; Sazamane Etalaat va Amniate Keszwar, perski: سازمان امنیت و اطلاعات کشور) – irańska tajna policja polityczna, służba bezpieczeństwa i wywiadu działająca w latach 1957-1979.

Utworzenie Savak

Savak został utworzony za pomocą zachodnich służb wywiadowczych - brytyjskiej MI6, amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej CIA oraz izraelskiego Mossadu. Savak był głównym narzędziem represji wobec przeciwników politycznych szacha Mohammada Rezy Pahlaviego oraz jakichkolwiek sprzeciwów publicznych w Iranie. Odpowiedzialny za torturowanie i więzienie tysięcy przeciwników reżimu. Pierwszym dyrektorem, od 1957 roku do 1961 roku, był gen. Teymur Bakhtiar, który zginął w tajemniczym zamachu w 1970 roku. Został zastąpiony przez gen. Hassana Pakravana, który sprawował stanowisko szefa Savak do 1965 roku. Pakravan został zdymisjonowany za niewłaściwe rozprawienie się z opozycją. Jego miejsce zajął gen. Nematollah Nassiri, bliski przyjaciel szacha z dzieciństwa i szkoły.

Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne (farsi جلس شورای اسلامی) - jednoizbowy parlament Islamskiej Republiki Iranu, w Polsce znane również pod nazwą Madżlis. W latach 1906-1979, przed rewolucją islamską wraz z Senatem współtworzył parlament jako izba niższa. Obecnym przewodniczącym izby jest Gholam-Ali Haddad-Adel.

Język perski (nowoperski, farsi albo parsi, per. فارسی albo پارسی) – język z grupy irańskiej języków indoeuropejskich, którym posługuje się ponad 50 mln mówiących, zamieszkujących głównie Iran (40 mln), Afganistan (7 mln) i Irak (200 tys.). Jest on jednocześnie lingua franca dla blisko 80 mln mieszkańców Środkowego Wschodu.

Współpraca z Centralną Agencją Wywiadowczą CIA

Savak utrzymywał przez cały czas swego istnienia ścisłe stosunki z Centralną Agencją Wywiadowczą (CIA). Obie służby Savak i CIA, na mocy porozumienia wstrzymywały się od wszelkich operacji przeciwko sobie. Za zgodą szacha, Savak pozwalał agencjom wywiadowczym Stanów Zjednoczonych, m.in. CIA i NSA, na korzystanie z terytorium Iranu do wykonywania wszelkiego rodzaju działań wywiadowczych wymierzonych w Związek Radziecki, zwłaszcza monitorowanie systemów łączności przez NSA. Savak był także zobowiązany informować CIA o sytuacji wewnętrznej Iranu - politycznej i społecznej. W zamian CIA udostępniała Savakowi raporty i oceny działalności wywiadu izraelskiego w Iranie oraz świadczyła wysoką pomoc materialno-finansową. Mimo bardzo dobrych stosunków pomiędzy Savakiem i CIA, agenci Savak śledzili Amerykanów w swym kraju i jak najbardziej ograniczali ich wpływy. Tajna policja szacha prowadziła również operacje wymierzone w działaczy studenckich na terenie USA.

Mossad (hebr. המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, Ha-Mossad le-Modiin u-le-Tafkidim Mejuchadim, Instytut Wywiadu i Zadań Specjalnych) – izraelska agencja wywiadowcza odpowiedzialna m.in. za gromadzenie politycznych, technicznych, gospodarczych danych wywiadowczych poza granicami kraju, formalnie utworzona 1 kwietnia 1951, jako Instytut Koordynacji. Obecną nazwę nadano w 1963.

National Security Agency (NSA), (ang. Agencja Bezpieczeństwa Narodowego) - amerykańska wewnętrzna agencja wywiadowcza koordynująca m.in. zadania wywiadu elektronicznego, powstała w kwietniu 1952 roku na bazie struktury działającej od 1949 roku, Agencji Bezpieczeństwa Sił Zbrojnych (Armed Forces Security Agency - AFSA).

Liczebność

U szczytu swojego istnienia Savak zatrudniał ok. 5 tys. oficerów i cywilnych pracowników etatowych, nie licząc tysięcy płatnych lub dobrowolnych informatorów i agentów.

Rozwiązanie Savak

Po przejęciu władzy w Iranie przez fundamentalistów islamskich, gmach kwatery głównej Savaku został wzięty szturmem, przy czym zniszczono większość archiwum. Wielu wysokich oficerów oraz ostatniego szefa Savaku, Nematollaha Nassiri, postawiono przed sądem i stracono. W lutym 1979 roku, Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne zaaprobowało ustawę o rozwiązaniu Savak. W jego miejsce został powołany Narodowy Ośrodek Wywiadu, który w przeciwieństwie do Savak został pozbawiony uprawnień policyjnych.

Mohammad Reza Pahlawi (pers. محمدرضا پهلوی, ur. 26 października 1919 w Teheranie, zm. 27 lipca 1980 w Kairze) – ostatni szachinszach Iranu, z dynastii Pahlawi, nastawiony prozachodnio, inicjator głębokich reform społecznych i gospodarczych w Iranie. W 1979 został odsunięty od władzy w wyniku irańskiej rewolucji islamskiej.

Central Intelligence Agency, CIA (pol. Centralna Agencja Wywiadowcza) – rządowa agencja służby wywiadowczej USA, zajmująca się pozyskiwaniem i analizą informacji o zagranicznych rządach, korporacjach i osobach indywidualnych oraz opracowywaniem, na podstawie tych informacji, raportów dla instytucji rządowych USA. Agencja organizowała także operacje, których celem była interwencja w wewnętrzne sprawy wybranych państw, od propagandy po wspieranie oddziałów paramilitarnych. Jednym z wielu przykładów takich interwencji jest udział w organizacji zamachu stanu w Iranie w 1951 (Operacja Ajax).

Szefowie Savaku

Teymur Bakhtiar (1957-1961)

Hassan Pakravan (1961-1965)

Nematollah Nassiri (1965-1978)

Nasser Moghadam (1978-1979)

Zobacz też

Iran

Źródła

Normam Polmar, Thomas B. Allen - Księga Szpiegów, Wydawnictwo Magnum Warszawa 2000