Sackheim - Królewiec - Polski Serwis Naukowy

Sackheim – książęca, następnie królewska wolnizna w latach 1578–1809, później część śródmieścia Królewca.

Pierwotnie wieś, wzmiankowana w 1326. Położona na północnym brzegu Pregoły, na wschód od zamku i od Lipnika, od północy granicząca z Neue Sorge.

Kościoły

Kościół katolicki na Sackheim

Kościół ewangelicki na Sackheim

Areszt i komendantura – dawny kościół św. Elzbiety

Średniowieczny kościół św. Elżbiety należał do klasztoru żeńskiego, rozwiązanego po 1525. W latach1603–1807 służył ewangelikom litewskim, którzy przenieśli się tu z kościoła na Steindamm, następnie został przebudowany na cele świeckie, służąc jako areszt wojskowy i komendantura okręgowa.

Wolnizna - stosowany w średniowieczu dla osadników osiedlających się w nowym miejscu przywilej pozwalający im na użytkowanie ziemi pańskiej bez ponoszenia za to stosownych opłat. Wolnizną określano też ziemię objętą ulgami.

Katolicyzm – doktryna Kościoła chrześcijańskiego – jednej z dwóch grup Kościołów, obok Kościoła prawosławnego, powstałych w wyniku rozłamu w Kościele chrześcijańskim w 1054 (tzw. schizmy wschodniej). Jedna z największych grup wyznań chrześcijańskich, obok prawosławia i protestantyzmu oraz ogół zasad wiary i życia religijnego do których odwołuje się Kościół rzymskokatolicki wraz z Kościołami wschodnimi pozostającymi z nim w pełnej jedności, wspólnoty tradycjonalistyczne, starokatolickie oraz część anglikańskich, liberalnych i niezależnych.

Staraniem polskiego dworu królewskiego Zygmunta III Wazy w latach 1614–1616 zbudowano pierwszy po reformacji w Prusach Książęcych parafialny kościół katolicki podlegający biskupom warmińskim. Nosił wezwanie św. Andrzeja Apostoła, Jana Chrzciciela i Wojciecha. Barokowa bezwieżowa budowla, uważana przez współczesnych za jedną z najładniejszych w mieście, spłonęła w 1764.

Lipnik (niem. Löbenicht, ros. Лёбенихт) historyczna dzielnica Królewca. Powstał jako "Nowe Miasto" w miejscu pruskiej osady. Od 1255 do 1724 Lipnik był samodzielnym miastem od zachodu graniczącym bezpośrednio ze Starym Miastem, od wschodu z wolnizną Sackheim. Znajdowały się tu przede wszystkim warsztaty rzemieślnicze. Od 1506 do Lipnika należały wolnizny Anger i Stegen, o charakterze gospodarczym. Lipnik, Stare Miasto i Knipawa zostały w 1724 połączone w jedno miasto - Królewiec.

Dekanat (wikariat rejonowy, rejon) - jednostka organizacyjna kościołów katolickich oraz prawosławnych, obejmująca kilka do kilkunastu parafii z dziekanem (wikariuszem rejonowym, archiprezbiterem) na czele (zastępuje go wicedziekan) wizytującym parafie podległego mu rejonu w sposób określony przez biskupa diecezjalnego. Obowiązki i prawa dziekana określa prawo powszechne i partykularne.

Kościół św. Jana Chrzciciela (Propsteikirche)

Nowy kościół pw. św. Jana Chrzciciela wzniesiono 1765–1776 (proj. Lilienthal). Był rokokową 5-przęsłową halową budowlą trójnawową z drewnianym pseudosklepieniem krzyżowym. W fasadzie od zachodu ponad wolutowym frontonem wznosiła się owalna wieża zwieńczona kopułą. Kościół należał do największych w mieście: jego długość wynosiła 46,2 m, szerokość 27,3, a wysokość wieży – 59,65 m. Po zorganizowaniu 1858 dekanatu sambijskiego został siedzibą dziekana. Znany był jako (niem.) Propsteikirche. W 1875 został przejściowo zajęty przez starokatolików. Klasycystyczny ołtarz główny powstał po 1844 wg projektu R. Wiegmanna z Düsseldorfu, poprzedni przeniesiono do Runowa. Dwa ołtarze boczne, kazalnica, organy i konfesjonały były rokokowe. Wnętrze w 1893 zostało ozdobione witrażami i malowidłami ściennymi, m.in. z wyobrażeniami polskich świętych.

Pregoła (ros. Преголя, Priegola, niem. Pregel, lit. Prieglius, łac. Vatrulia) – rzeka w rosyjskim obwodzie kaliningradzkim. Długość Pregoły wynosi 123 km, licząc wraz z rzeką Węgorapa - 292 km, powierzchnia zlewni - 15 500 km²[potrzebne źródło].

Steindamm (Królewiec) - najstarsza część miasta, także nazwa ulicy, siedziba polskiej parafii ewangelickiej. Obecnie część śródmieścia Kaliningradu.

Sackheimer Kirche

Niemieckie nabożeństwa ewangelickie odprawiano początkowo w kościele św. Elżbiety, co powodowało konflikty z parafianami litewskimi. Kamień węgielny pod kościół parafialny (Sackheimer Kirche) położono w 1640, jednak wskutek sporu wywołanego zbyt bliskim położeniem wobec świątyni katolickiej, poświęcono dopiero w 1648. W 1764 spłonął, odbudowany został w latach 1769–1771 wg proj. Bergiusa z częściowym wykorzystaniem starych murów. Był barokowy z gotycyzującą wieżą zwieńczoną wysokim hełmem. Wnętrze było trójnawowe ze stropem wspartym na jońskich kolumnach i dwiema kondygnacjami empor. Ambona była rokokowa, ołtarz klasycystyczny. Na Sackheim znajdował się ponadto założony w 1701 przez Fryderyka Wilhelma I barokowy dom opieki dla chłopców (Waisenhaus) (proj. Joachim Ludwig Schultheiss von Unfried) z charakterystyczną wieżyczką.

Fronton, przyczółek – w architekturze klasycznej niski trójkątny szczyt nad portykiem, który ograniczały krawędzie boczne dachu dwuspadowego. Wewnętrzne pole frontonu, gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską, nosi nazwę tympanonu.

Reformacja – ruch religijny i społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowę chrześcijaństwa. Był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w katolickiej hierarchii kościelnej, a także stanowił opozycję do katolickiej doktryny dogmatycznej. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalność Jana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji.

W latach 1944–1945 większość zabudowy uległa zniszczeniu, ruiny rozebrano. Przez teren Sackheim przebiega obecnie szeroka al. Moskiewska (ros. Moskowskij prospekt, Московский проспект). Dawny dom opieki został odbudowany z zatarciem cech stylowych. W 1995 w prowizorycznych zabudowaniach nad Pregołą – w pobliżu dawnego kościoła, lecz już na terenie Lipnika powstała nowa rzymskokatolicka parafia Świętej Rodziny (ul. Lesopilnaja).

Rokoko – nurt stylistyczny, obecny zwłaszcza w architekturze wnętrz, ornamentyce, rzemiośle artystycznym i malarstwie, występujący w sztuce europejskiej w latach ok. 1720-1790. Nurt rokokowy wyróżnia się także w dziejach literatury.

Zygmunt III Waza (ur. 20 czerwca 1566 w szwedzkim zamku Gripsholm, zm. 30 kwietnia 1632 w Warszawie) – król Polski (1587-1632) i Szwecji (1592-1599), tytularny król Szwecji 1599-1632 z dynastii Wazów.

Bibliografia

Caspar Stein, Das Alte Königsberg. Eine ausführliche Beschreibung der drei Städte Königsberg... anno 1644, Hamburg, Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreussen, 1998, ISBN 3-931577-14-7 (reprint wyd. Königsberg 1911)

Adolf Boetticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreussen, H. 7, Königsberg, Königsberg, Teichert, 1897

Georg Dehio, Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler, neu bearb. von Ernst Gall, Deutschordensland Preussen, unter Mitw. von Bernhard Schmid und Grete Tiemann, München; Berlin, Deutscher Kunstverlag, 1952

Anatolij Bachtin, Gerhard Doliesen, Vergessene Kultur. Kirchen in Nord-Ostpreussen. Eine Dokumentation, 2. Aufl., Husum, Husum, 1998, ISBN 3-88042-849-2

Prusy Wschodnie – dokumentacja historycznej prowincji. Zbiory fotograficzne dawnego Urzędu Konserwatora Zabytków w Królewcu (niem. Ostpreussen - Dokumentation einer historischen Provinz. Die photographische Sammlung des Provinzialdenkmalamtes in Königsberg), oprac. i red. bazy danych Jan Przypkowski, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 2006, ISBN 83-89101-44-0

Linki zewnętrzne

Pan miasta w Bildarchiv Ostpreußen