Safawidzi, pers. صفویان – dynastia panująca w Iranie w latach 1501-1722.

Początki i zdobycie władzy

Początki historii rodu Safawidów są niejasne. Być może z pochodzenia byli Kurdami, "ale pod każdym praktycznym względem byli tureckojęzyczni i sturkizowani". Ich kariera rozpoczęła się na początku XIV wieku, gdy Safi ad-Din (zm. 1324) przejął przywództwo lokalnego tarikatu z siedzibą w Ardabilu, który od jego imienia zaczęto nazywać "safawijje". Przywództwo tarikatu "safawijje" miało charakter dziedziczny wśród potomków Safi ad-Dina. On sam był sunnitą należącym do szkoły szafi'ickiej, jednak w bliżej nieznanym momencie jego następcy przyjęli szyizm. Safawidzka propaganda znajdowała żywy oddźwięk wśród turkmeńskich plemion, które od XV wieku łączyła wrogość w stosunku do centralizacyjnej polityki Osmanów, będącej nie do pogodzenia z tradycyjnym koczowniczym stylem życia. Kiedy w roku 1447/1448 przywództwo tarikatu przejął Dżonejd (zm. 1460), zaczął on zbierać wokół siebie Turkmenów i organizować ich do najazdów na narody Kaukazu pod hasłem dżihadu. Te najazdy doprowadziły Safawidów do konfliktu z szyrwanszahem i najpotężniejszym władcą regionu, przywódcą Kara Kojunlu Dżahanszahem (1438 – 1467), który nakazał Dżonejdowi rozwiązać jego siły. Dżonejd schronił się pod protektoratem rywala Dżahanszaha, wodza Ak Kojunlu Uzun Hasana (1452 – 1478), ostatecznie zginął jednak w trakcie kolejnego rajdu w walce z siłami szyrwanszaha. Jego syn Hajdar (zm. 1488) wziął za żonę córkę Uzun Hasana, jednak następca tego ostatniego, Jakub (1478 – 1490), poczuł się zagrożony przez rosnącą potęgę Safawidów i w przymierzu z szyrwanszahem pokonał i zabił ich przywódcę. To właśnie za czasów Hajdara zwolennicy Safawidów zaczęli nosić czerwone turbany z dwunastoma frędzlami na cześć dwunastu imamów, od których otrzymali nazwę Kyzyłbasze (dosłownie "czerwone głowy"). Jakub uwięził synów Hajdara, jednak jeden z następnych przywódców Ak Kojunlu, Rustem (1493 – 1497), uwolnił ich, tylko po to by w roku 1494 zaatakować Safawidów i zabić najstarszego z nich Alego. Po tym wydarzeniu siedmioletni wówczas brat Alego, Esma'il (1501 – 1524), ukrył się w Lahidżanie pod opieką miejscowego władcy. Mimo śmierci trzech kolejnych przywódców Safawidzi zachowali wpływy wśród swoich zwolenników, co można wyjaśnić odwoływaniem się przez nich do posłuszeństwa jakie adept sufizmu ("morid") powinien okazywać swojemu mistrzowi ("morszid-e kamil"), przypisywaniem sobie statusu wcielenia Boga i zarazem przedstawiciela nieobecnego imama. Wykorzystując ciągłe walki o władzę pośród Ak Kojunlu w roku 1499 Esma'il opuścił Lahidżan i udał się do Ardabilu. Latem następnego roku zebrało się wokół niego około 7 tys. Kyzyłbaszy i w grudniu pokonał on i zabił szyrwanszaha Farrochsajara (1468 – 1500), mszcząc tym samym śmierć ojca i dziadka. Z kolei w roku 1501 Esma'il pokonał siły Ak Kojunlu w bitwie na równinie Szarur nieopodal Nachiczewanu i zajął Tebriz, gdzie zaczęto w jego imieniu bić monety oraz czytać chutbę. Ogłosił on wówczas imamizm prawdziwą religią. Bitwa na równinie Szarur okazała się decydująca i do roku 1508 Esma'ilowi udało się zająć resztę terytoriów Ak Kojunlu w Iranie i Iraku.