Na mapach: 32°57′56″N 35°29′59″E / 32.96556, 35.49972

Safed (hebr. צפת, Cfat; arab. صفد, Safed; oficjalna pisownia w ang. Zefat) – miasto w Izraelu położone w Dystrykcie Północnym. Położone na wysokości około 900 metrów n.p.m. jest najwyżej położonym miastem w Galilei. Ze względu na górzystą okolicę Safed doświadcza ciepłych lat i mroźnych zim, podczas których występują opady śniegu. Od XVI wieku Safed jest uznawany za jedno z czterech świętych miast Judaizmu (obok Jerozolimy, Tyberiady i Hebronu). Od tego czasu miasto stanowi także centrum żydowskiego mistycyzmu koncentrującego się wokół Kabały.

Ze względu na piękne otoczenie gór i sosnowych lasów, Safed stał się ulubionym miejscem wypoczynku letniego Izraelczyków i turystów zagranicznych.

Położenie

Safed (przy współrzędnych 32°57′56″N 35°29′59″E / 32.96556, 35.49972) leży w północno wschodniej części Dystryktu Północnego. Miasto położone jest we wschodniej części Górnej Galilei na północy Izraela, w odległości około 18 kilometrów na północ od Tyberiady i 50 kilometrów na północny wschód od Hajfy.

Powierzchnia miasta wynosi 29,248 km². Rozciągłość zabudowań miejskich w kierunku południkowym wynosi ok. 6 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 6 km.

W otoczeniu miasta znajduje się miasteczko Rosz Pina, moszawy Elifelet, Kahal, Amirim, Kfar Szamaj, Meron i Dalton, kibuce Ami'ad i Kadarim, wioski komunalne Bar Jochaj, Birija i Amuka, oraz arabska wioska Kaddita.

Środowisko naturalne

Jest położone na stokach góry Har Kana'an, w pobliżu wschodniej krawędzi masywu górskiego Meron, od którego jest oddzielony głęboką doliną strumienia Amud. Na wschód od miasta teren stromo opada do depresji Doliny Jordanu. Okoliczne górskie pasma zostały zalesione w latach 50. XX wieku. Obecnie jest to najdłuższy w kraju pas leśny tworzący w sumie 2 000 hektarów lasów – Bar'am, Ein Zeitim i Biriya. Lasy te są pieczołowicie chronione i pielęgnowane.

Klimat

Safed ma klimat śródziemnomorski, który charakteryzuje się gorącymi i suchymi latami oraz zimnymi i deszczowymi zimami. Średnia temperatura latem wynosi 24 °C, a zimą 5 °C (średnia z lat 1988-2000). Suma rocznych opadów atmosferycznych wynosi 682 mm. Zimą zdarzają się opady śniegu.

Demografia

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w 2006 w mieście żyło 28,1 tys. mieszkańców, z czego 85,8% Żydzi a reszta inne narodowości.

Populacja miasta pod względem wieku (dane z 2006):

Źródło danych: Central Bureau of Statistics.

Historia

Ruiny twierdzy Krzyżowców Saphet

Widok na Safed, 1908

Ottomańska twierdza Seraja

Pomnik poległych żydowskich żołnierzy w bitwie o Safed

Wiele osób mylnie sądzi, że Safed był wzmiankowany po raz pierwszy w spisie miast zdobytych przez faraona Totmesa III w XV wieku p.n.e., jednak w rzeczywistości jest tam mowa o mieście Zephath, które znajduje się na południu, a nie o Safedzie na północy kraju. Istnieje legenda, że Safed zostało założone przez syna Noego po potopie. Brak dowodów potwierdzających prawdziwość legendy, gdyż Safed nie było wzmiankowane ani w Starym ani w Nowym Testamencie. Jedynie egzegeci sugerują, iż mówi o nim Chrystus w przypowieści o mieście położonym na górze (por. Ewangelii Mateusza 5:14). Według relacji Józefa Flawiusza osada Safed została ufortyfikowana podczas powstania żydowskiego w 66 roku. Miał to być punkt obrony przed rzymskimi wojskami cesarza Wespazjana. Wojna została przegrana przez Żydów. Po zburzeniu Jerozolimy w 70, w Safedzie osiedlić się miały rodziny kapłańskie (Jaqim i Paszhur), jak również liczni Tanna'im oraz Amora'im (uczeni w Prawie). Talmud Jerozolimski wspomina, że na szczycie wzgórza Kena'an rozpalano ogniska wraz z nastaniem nowiu księżyca. Był to oficjalny znak do rozpoczęcia celebracji największych świąt żydowskich.

W 1099 roku Krzyżowcy (I wyprawa krzyżowa) zdobyli Palestynę. W 1140 król Jerozolimy Fulko V wybudował tutaj fortecę Saphet, w której od 1168 mieszkali Templariusze. Twierdza została zdobyta przez Saladyna w 1188, i przez Krzyżowców w 1240. Ostatecznie 25 lipca 1266 sułtan Bajbars zdobył Safed i wymordował załogę Templariuszy oraz Żydów. Osada została przekształcona w muzułmańską wioskę Safed lub Safat. Rabin Samuel ben Samson, który w XIII wieku odwiedził Safed, opisał istniejącą tam żydowską gminę liczącą co najmniej pięćdziesięciu członków. Chrześcijańscy pielgrzymi odwiedzający Ziemię Świętą w XIV i XV wieku wspominali o istnieniu w Safedzie wspólnot żydowskiej i samarytańskiej. Była to wówczas bardzo biedna osada. Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii w 1492, wielu słynnych sefardyjskich rabinów przyjechało do Palestyny i zamieszkało w Safedzie. W ten sposób Safed stał się kluczowym ośrodkiem żydowskiego mistycyzmu, znanego jako Kabała. Od tego czasu Safed stało się ważnym ośrodkiem studiów biblijnych i jednym z czterech świętych miast Judaizmu.

W 1517 Palestyna weszła w skład Imperium osmańskiego. W latach 1553-1554 w Safedzie było 1 121 muzułmańskich gospodarstw domowych, 222 muzułmańskich kawalerów, 54 muzułmańskich przywódców religijnych, 716 żydowskich gospodarstw domowych, 56 żydowskich kawalerów i 9 osób niepełnosprawnych. W 1555 w mieście żyło około 8 tys. Żydów. Wiek XVI to okres rozkwitu mistyki żydowskiej w Safedzie: wielki rabin Josef Caro, Salomon ben Mojżesz ha-Levi Alkabez, kabalista Rabbi Izaak ben Salomon Luria i inni. W 1577 Eliezer Aszkenazi i jego syn Izzak z Pragi założyli w mieście pierwszą na Bliskim Wschodzie drukarnię (pierwszą wydaną książką był komentarz Jom Tov Zahalon do Księgi Estery). W 1584 w mieście były zarejestrowane 32 synagogi.

W XVII wieku nastąpił stopniowy upadek gospodarczy i liczebnościowy społeczności żydowskich w Galilei. Proces ten nie ominął także Safedu. W 1625 Francesco Quaresmi opisał Safed, pisząc, że miasto jest zamieszkałe "głównie przez Hebrajczyków, którzy mają swoje synagogi i szkoły, na których utrzymanie zbierane są składki przez Żydów w innych częściach świata". W 1628 miasto zniszczyli Druzowie, a w pięć lat później Turkowie. W 1660 miasto ponownie zajmują Druzowie, którzy dopuszczają się masakry mieszkańców. Zniszczone miasto jest jednak szybko odbudowane i w 1665 przyjeżdża do niego słynny żydowski kabalista Sabbataj Cwi. Wybuch epidemia dżumy w 1742 i trzęsienie ziemi w 1759 doprowadziły miasto do ruiny i zdziesiątkowania jego mieszkańców. Społeczność żydowska zmniejszyła się zaledwie do siedmiu rodzin. Nowy rozkwit miasto zaczęło przeżywać wraz z przybyciem rosyjskich chasydów w 1776 i 1781, a następnie w 1809 i 1810 z przybyciem uczniów Eliasz ben Salomon Zalmana z Litwy. W latach 1812-1814 kolejna epidemia dżumy zdziesiątkowała Safed (zmarło około 80% żydowskich mieszkańców miasta).W 1834 arabscy buntownicy wzniecają powstanie i przez kilka tygodni plądrują Safed. W dniu 1 stycznia 1837 trzęsienie ziemi zniszczyło miasto zabijając 2 158 mieszkańców (północna żydowska część miasta została niemal całkowicie zniszczona). W 1838 druzyjscy rebelianci po raz kolejny napadli na Safed, zabijając w ciągu trzech dni rabunków wielu z żydowskich mieszkańców. W 1840 władze tureckie zdołały przywrócić porządek w Galilei i przywróciły spokój w Safedzie. Pomimo to, w 1847 miasto znowu dotknęła dżuma. W drugiej połowie XIX wieku w Safedzie osiedlili się nowi żydowscy imigranci z Persji, Maroka i Algierii. Żydowski filantrop Moses Montefiore siedmiokrotnie odwiedził miasto, finansując odbudowę wielu zniszczonych zabytków (niestety kolejne trzęsienia ziemi zniszczyły te budynki).

Po I wojnie światowej Safed wraz z całą Palestyną przeszedł pod panowanie brytyjskie. Napływ coraz większej liczby żydowskich imigrantów powodował wzrost napięć etnicznych pomiędzy Żydami i Arabami. Z tego powodu w 1929 wybuchły arabskie zamieszki, podczas których do najbardziej krwawych zajść doszło w Safedzie i Hebronie. W pogromie w Safedzie zostało zabitych 18 żydowskich mieszkańców, a 80 zostało rannych. Wówczas Arabowie stali się większością w Safedzie. W dniu 29 listopada 1947 Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 przyjęła plan podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Miasto Safed miało znaleźć się w państwie żydowskim. Społeczność żydowska zaakceptowała Rezolucję nr 181, jednak Arabowie ją odrzucili doprowadzając do wybuchu Wojny domowej w Mandacie Palestyny. Na początku 1948 w Safedzie mieszkało niecałe 10 tys. Arabów i około 1,7 tys. Żydów, w większości osoby religijne i starsze. W lutym 1948 arabskie milicje odcięły dostawy żywności do żydowskiej dzielnicy Safedu. W dniu 16 kwietnia Brytyjczycy przeprowadzili ewakuację swoich sił z miasta, przekazując arabskim milicjom dwa forty policji (Fort Tegart). Tego samego dnia około 200 lokalnych arabskich milicjantów wspieranych przez ponad 200 żołnierzy Arabskiej Armii Wyzwoleńczej próbowało przejąć kontrolę nad żydowską dzielnicą, zostali jednak powstrzymani przez około 200 członków żydowskiej organizacji paramilitarnej Hagana. 6 maja Hagana rozpoczęła Operację Jiftach, w ramach której planowano zajęcie arabskiej części Safedu. Tymczasem Arabska Armia Wyzwoleńcza planowała na 10 maja zajęcie żydowskiej dzielnicy miasta. W tym celu Arabowie rozlokowali na sąsiednim wzgórzu artylerię i rozpoczęli ostrzał. Jednak dzień wcześniej przed planowanym arabskim atakiem, do Safedu dotarły siły żydowskich kompanii szturmowych Palmach. Walki o miasto należały do jednych z najbardziej dramatycznych wydarzeń całej wojny. 10 maja Safed znalazł się w rękach żydowskich, a wszyscy arabscy mieszkańcy zbiegli w kierunku Libanu.

W państwie Izrael, miasto Safed szybko się rozwijało. Przybywało mieszkańców, dla których potrzeb budowano nowe osiedla mieszkaniowe. W dniu 15 maja 1974 wycieczka 102 dzieci ze szkoły w Safedzie, została wzięta jako zakładnicy przez terrorystów z Demokratycznego Frontu Wyzwolenia Palestyny w Ma'alot-Tarszicha. Podczas szturmu sił specjalnych zginęło 25 zakładników, w tym 22 dzieci, a 68 osób zostało rannych. Wydarzenie to nazwano masakrą w Ma'alot. Podczas Drugiej wojny libańskiej w lipcu 2006 na Safed spadło wiele rakiet Katiusza wystrzelonych przez Hezbollah z terytorium Libanu. W wyniku ostrzału zginęła 1 osoba, a rannych zostało co najmniej 44 osoby.

Nazwa

Hebrajska nazwa miasta, Cfat (hebr. צפת) pochodzi od hebrajskiego słowa "cfe" oznaczającego "obserwować". Wskazuje to na wysokie położenie miasta w górach, skąd można obserwować całą okolicę. Istnieje także tłumaczenie, że nazwa Cfat jest skrótem od słów "Cicit-Pe'a-Tefilin" i prawdopodobnie ma symboliczne znaczenie blasku pobożności objawiającej się przez przestrzeganie zasad Judaizmu, m.in. noszenie cicit i tefilin.