Saksauł - Polski Serwis Naukowy

Saksauł (Haloxylon) – rodzaj obejmujący kilka gatunków roślin z rodziny szarłatowatych (dawniej włączany do wyodrębnianej osobno rodziny komosowatych). Gatunkiem typowym jest H. ammodendron (C. A. Meyer) E. Fenzl.

Morfologia

Pokrój Duże krzewy lub małe drzewa (maksymalnie do 12 m, ale zwykle mniejsze). Drewno jest ciężkie, chropowate, kora gąbczasta, dobrze wchłaniająca wodę. Pień niski, silnie poskręcany. Liście Bardzo niewielkie, łuskowate, przylegające do łodygi, prawie niewidoczne, cienkie, szarej barwy. Kwiaty Małe, żółte. Korzenie Bardzo długie, rozgałęzione i mocne.

Biologia i ekologia

Rośliny te zasiedlają pustynie i półpustynie, głównie Azji. Dobrze tolerują słabe gleby piaszczyste, również silnie zasolone, należą do halofitów. Są bardzo odporne na długotrwałe susze. Cechują się wolnym tempem wzrostu i znaczną długością życia.

Goździkowce, śródłożne (Caryophyllales) – rząd w większości roślin zielnych należący do dwuliściennych właściwych. Stanowi najprawdopodobniej klad siostrzany dla astrowych. W różnych ujęciach obejmuje różne rodziny, przy czym w świetle danych gromadzonych przez Angiosperm Phylogeny Website zaliczanych są tu 33 rodziny z ponad 11 tysiącami gatunków.

Liść (łac. folium) – organ roślinny, element budowy części osiowej (pędowej) roślin telomowych. Wyrastające z węzłów końcowe elementy rozgałęzień pędu, wyodrębniające się ze względu na funkcję i budowę od łodygi (nie mają np. zdolności do nieprzerwanego wzrostu). Pełnią głównie funkcje odżywcze i z tego powodu mają zwykle dużą powierzchnię umożliwiającą ekspozycję na odpowiednią ilość promieniowania słonecznego. Poza tym liście biorą udział w transpiracji i gutacji oraz wymianie gazowej. Nierzadko liście pełnią także funkcje spichrzowe, czepne, ochronne, obronne i pułapkowe, w takich przypadkach ulegając daleko idącym przystosowaniom w zakresie funkcji i budowy.

Systematyka

Synonimy

Hammada Iljin Pozycja systematyczna wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Należy do rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae) Juss., która wraz z siostrzanymi rodzinami Achatocarpaceae i goździkowate jest jednym z kladów w obrębie rzędu goździkowców (Caryophyllales) i klasy roślin okrytonasiennych.

Goździkowe (Caryophyllidae Takht. Sist.Filog.Cvetk.Rast.:144 1967) - podklasa przede wszystkim roślin zielnych, rzadziej krzewów lub małych drzew należąca do klasy Rosopsida. Liczy ok. 12 tys. gatunków. Charakterystyczną ich cechą jest specjalizacja w kierunku opanowania siedlisk suchych (roślinność pustyń i półpustyń - sukulenty).

Szarłatowate (Amaranthaceae Juss.) – rodzina roślin okrytonasiennych włączana w systemach klasyfikacyjnych do rzędu goździkowców. W niektórych nowszych podziałach systematycznych, np. w systemie APG II, rodzina szarłatowatych obejmuje rodzaje wyłączane dawniej w odrębną rodzinę komosowatych. W takim ujęciu rodzina liczy 174 rodzaje obejmujące ponad 2 tysiące gatunków. Spośród przedstawicieli rodziny w jej wąskim ujęciu w Polsce występują dziko lub jako częściej uprawiane rodzaje: szarłat (Amaranthus), celozja (Celosia), wiecznik (Gomphrena).

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce (Caryophyllales Perleb), rodzina komosowate (Chenopodiaceae Vent.), rodzaj saksauł (Haloxylon Bunge).

Azja (gr. Ἀσία Asia) – część świata, razem z Europą tworząca Eurazję, największy kontynent na Ziemi. Z powodów historycznych i kulturowych sama Azja bywa również nazywana kontynentem (zob. alternatywne listy kontynentów).

Grupa siostrzana (ang. sister–group) – w systematyce kladystycznej grupa organizmów powstała z jednej linii ewolucyjnej (grupy macierzystej) po jej rozszczepieniu. Dwie grupy siostrzane wraz ze swym wspólnym przodkiem stanowią grupę monofiletyczną. Gatunki należące do grupy siostrzanej charakteryzują się pewnymi specyficznymi, wspólnymi cechami (synapomorfiami), które nie występują jednak w grupie macierzystej (są ewolucyjnie nowe).

Gatunki

Haloxylon ammodendron (C.A.Mey.) Bunge ex Fenzl

Haloxylon griffithii (Moq.) Boiss.

Haloxylon negevensis (Iljin & Zohary) Boulos

Haloxylon persicum Bunge ex Boiss. & Buhse

Haloxylon salicornicum (Moq.) Bunge ex Boiss.

Haloxylon stocksii (Boiss.) Benth. & Hook. f.

Haloxylon tamariscifolium (L.) Pau

Znaczenie

Saksauły są jednymi z najliczniejszych dużych roślin pustyń w obszarze swojego występowania, często tworzą skupiska. Dlatego ich zarośla, a nawet pojedyncze okazy stanowią schronienie wielu gatunków zwierząt, a młode saksauły, o zielonych listkach dostarczają pokarmu. Poza tym silne i rozległe ukorzenienie zapobiega wywiewaniu piasku lub gleby i erozji.

Gatunek typowy – gatunek wyznaczony przez systematyków jako typ nomenklatoryczny, czyli wzorzec taksonomiczny umożliwiający stosowanie nazw rodzajowych czy rodzinowych. Typ nie musi być typowym przedstawicielem reprezentowanego taksonu, nie musi też świadczyć o jego zmienności. Typ umożliwia identyfikację taksonów. Okazy będące typami przechowywane są w specjalnych kolekcjach, a miejsce przechowywania wzorca jest dokładnie znane. W razie wątpliwości można odwołać się do gatunku typowego i wyróżnionych dla niego cech diagnostycznych.

Achatocarpaceae – rodzina roślin okrytonasiennych z rzędu goździkowców. Obejmuje dwa rodzaje. Achatocarpus liczący 5–10 gatunków (w zależności od ujęcia), występuje w Ameryce Środkowej i tropikalnej części Ameryki Południowej. Monotypowy rodzaj Phaulothamnus rośnie w południowej części Ameryki Północnej.

Mieszkańcy pustyń wykorzystują saksauł jako źródło opału, a czasami także pozyskują z kory wodę. Obecnie roślinę tę nasadza się sztucznie w wielu pustynnych rejonach, na zboczach, by zapobiec erozji i wywiewaniu piasku, gdyż wywiewany piasek zasypuje np. w Chinach pola uprawne.

Rodzaj (łac. genus, l.mn. genera) – podstawowa, obowiązkowa kategoria systematyczna obejmująca gatunek lub monofiletyczną grupę gatunków wyróżnionych na podstawie jednej lub więcej cech taksonomicznych. Nazwą rodzaj określany jest też każdy takson w randze rodzaju.

Kwiat - organ roślin nasiennych, w którym wykształcają się wyspecjalizowane elementy służące do rozmnażania. Stanowi fragment pędu o ograniczonym wzroście ze skupieniem liści płodnych i płonnych, służących odpowiednio, bezpośrednio i pośrednio do rozmnażania płciowego (generatywnego). Kwiat charakterystyczny dla roślin nasiennych (czyli kwiatowych) jest organem homologicznym do kłosa zarodnionośnego (sporofilostanu) roślin ewolucyjnie starszych.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Caryophyllales (ang.). Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2010-11-17].
Index Nominum Genericorum. [dostęp 2011-04-02].
Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-03-15].
Crescent Bloom: Haloxylon (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-11-17].
The Plant List Haloxylon. [dostęp 20011-03-30].