Salomon Joachim Halberstam - Polski Serwis Naukowy

Grób Salomona Joachima Halberstama na cmentarzu żydowskim w Bielsku-Białej

Salomon Joachim (Chaim) Halberstam (שזחה), (ur. 23 lutego 1832 w Krakowie, zm. 24 marca 1900 w Bielsku) – żydowski bibliofil, kolekcjoner, publicysta, kupiec, twórca składającej się z kilkuset pozycji kolekcji hebrajskich rękopisów i rzadkich druków.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Biblistyka - grupa dyscyplin naukowych zajmujących się badaniem Biblii. W ich skład wchodzi: introdukcja biblijna, egzegeza biblijna (Starego i Nowego Testamentu) oraz teologia biblijna.

Biografia

Urodził się w Krakowie w rodzinie żydowskiej, jako syn Izaaka Halberstama – galicyjskiego kupca i uczonego-amatora. W 1860 wzbogaciwszy się na handlu, przeprowadził się do Bielska, gdzie rozwijał swoje zainteresowania judaizmem, biblistyką; zajmował się również bibliofilstwem, nie porzucając jednak kupiectwa. Był również publicystą oraz pisał do niemieckich i hebrajskich czasopism drobne opracowania naukowe. Utrzymywał kontakty z żydowskimi uczonymi: Adolfem Jellinkiem, Davidem Kaufmannem, Moritzem Steinschneiderem i Heinrichem Graetzem.

Rękopis (manuskrypt) - zapisany odręcznie tekst, w odróżnieniu od powielanego mechanicznie. Termin stosowany zwykle w odniesieniu do zabytkowych książek lub dokumentów pochodzących z okresu przed upowszechnieniem się druku. W takim rozumieniu każdy rękopis jest dziełem niepowtarzalnym o indywidualnych cechach.

Bielsko (niem. Bielitz, czes. Bílsko) – do 1950 samodzielne miasto na Śląsku Cieszyńskim. Po połączeniu z Białą Krakowską, obszar miasta stanowi zachodnią część historycznego centrum Bielska-Białej.

U schyłku XIX wieku stał się jedną z najważniejszych postaci żydowskiej publicystyki w Wiedniu. Aktywnie uczestniczył również w życiu naukowym. Założył towarzystwo i wydawnictwo Mekitze Nirdamim, którego był sponsorem i jednym z dyrektorów. Czasami drukował tam swoje prace. Wiele jego tekstów ukazało się w zbiorowych wydawnictwach Graetza, Steinschneidera, Kaufmanna i Kohuta.

Heinrich Graetz (ur. jako Tzvi Hirsh Graetz 31 października 1817 w Książu Wielkopolskim, zm. 7 września 1891 w Monachium) – niemiecki historyk i twórca szkoły historycznej. Uczony pochodzenia żydowskiego, profesor, autor pierwszej syntetycznej historii Żydów od czasów biblijnych do czasów mu współczesnych. Dzieło to w jedenastu tomach ukazało się w latach 1853-1876.

Bibliofilstwo (gr. biblos – książka, phileo – kocham) – miłośnictwo i znawstwo w zbieraniu książek, uwzględniające zarówno dobór tematyczny (np. kolekcjonowanie dzieł z zakresu hippiki) jak też rzadkość dzieła.

W swoim domu przy ulicy Wzgórze w Bielsku założył prywatny księgozbiór, składający się z 411 hebrajskich rękopisów i rzadkich druków, który w 1890 został przez niego skatalogowany w publikacji Kehilat Szlomo. Po jego śmierci zbiory zostały rozproszone. Największą część manuskryptów zakupił Montefiore College w brytyjskim Ramsgate (dziś kolekcja znajduje się w Jews' College w Londynie), z kolei większość druków i nieznaczna część rękopisów została zakupiona przez Mayera Sulzbergera dla biblioteki Żydowskiego Seminarium Teologicznego w Ameryce (Nowy Jork), reszta trafiła do biblioteki Gminy Żydowskiej w Wiedniu. Powołanej w okresie międzywojennym w Bielsku bibliotece im. S. J. Halberstama nie udało się pozyskać żadnych znaczących pozycji z jego księgozbioru.

Macewa (hebr. מַצֵּבָה macewa) – żydowska stela nagrobna, najczęściej w formie pionowo ustawionej, prostokątnej płyty kamiennej lub drewnianej (od XIXw. także żeliwnej) zakończonej linią prostą, trójkątem, półkolem lub dwoma odcinkami koła. Górną jej część wypełnia płaskorzeźba, dolną zaś inskrypcja (epitafium). Płaskorzeźby mają znaczenie nie tylko dekoracyjne, lecz także symboliczne – ich elementy przedstawiają w sposób mniej lub bardziej oczywisty różne cechy zmarłego. Niektóre z motywów jednak przeznaczone są dla przedstawicieli określonych grup społeczności żydowskiej. N.p. dla kapłana - złożone w geście modlitwy dłonie, dla lewity - dzbanek, dla uczonego - korona Tory lub księga, dla kobiety świecznik, dla potomków pokolenia Judy - lew. Z biegiem czasu nadawano macewom coraz bardziej złożoną formę architektoniczną, z gzymsami, kolumnami, wnękami, zaś jej wysokość rosła, osiągając nieraz 4 metry.

Sefer Jecira (hebr. ספר יצירה Księga Stworzenia) - starożytny żydowski traktat dotyczący stworzenia świata. Jeden z pierwszych tekstów żydowskiego mistycyzmu. Datowany na drugą połowę II wieku. n.e. lub pierwszą połowę III wieku n.e. Dawniejsza literatura przesuwała datę powstania księgi nawet na VI wiek n.e. Zależność od Filona z Aleksandrii i polemika z gnostycyzmem wskazują jednak na czas wcześniejszy. Powstała prawdopodobnie w Aleksandrii.

Salomon Halberstam zmarł w Bielsku i został pochowany w Alei Zasłużonych na cmentarzu żydowskim przy ulicy Cieszyńskiej. Podczas II wojny światowej jego nagrobek został skradziony. 22 czerwca 2009 odsłonięto nowy nagrobek w kształcie macewy, wykonany z czarnego dębu.

Ważniejsze prace

1868: Chiddusze ha-Ritba'al Nidda – praca Jom Towa ben Abrahama poświęcona talmudycznemu traktatowi Nidda.

1874: Sefer ha-'Ibbur – studium Abena Ezry poświęcone kalendarzowi.

1874: Tagmule ha-Nefesh – autorstwa Hillela ben Samuela.

1878: Iggeret bikoret – uwagi do pracy Jellinka pt. Konteros Tarjag.

1879: Takkanot chachamim

1885: Perush Sefer Jecira – komentarz do Księgi Jecira autorstwa Judy ben Barzilaja.

1888: Sich Yicchak – dzieło autorstwa Izaaka Halberstama, obejmujące m.in. genealogię rodu Halberstamów.

1890: Kehilat Szlomo – kompletny katalog zbiorów znajdujących się w księgozbiorze Halberstama.

1900: Sefer ha-Sheratot

Przypisy

Macewa z czarnego dębu dla Halberstama (pol.). 22 czerwca 2009. [dostęp 25 czerwca 2009].

Bibliografia

Jacek Proszyk: Cmentarz Żydowski w Bielsku-Białej. Bielsko-Biała: Urząd Miejski w Bielsku-Białej. Wydział Kultury i Sztuki, 2002, s. 222-223. ISBN 83-908913-1-X.

Jacek Proszyk: Salomon Joachim Halberstamm bibliofil. Bielsko-Biała: G.M.Elzewir, 2009. ISBN 978-83-917046-5-3.

Linki zewnętrzne

Salomon Joachim Halberstam w Encyklopedii Żydowskiej (ang.)