Samuel Orgelbrand - Polski Serwis Naukowy

Samuel Orgelbrand

Strona tytułowa XII tomu Encyklopedii Orgelbranda, 1902

Adnotacja rosyjskiego cenzora
w tej Encyklopedii

Grób Samuela Orgelbranda

Samuel Orgelbrand (ur. 1810 w Warszawie, zm. 16 listopada 1868 w Warszawie) – jeden z najsłynniejszych polskich drukarzy i wydawców, związany z Warszawą. "Odkrywca" Józefa Ignacego Kraszewskiego, autorytet w sprawach wydawniczych, wydawca pierwszej polskiej nowoczesnej wielotomowej encyklopedii.

Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.
Talmud (hebr. תלמוד talmud = nauka) – jedna z podstawowych (choć nie jest uznawana za świętą) ksiąg judaizmu. Został napisany językiem judeo-aramejskim. Talmud jest komentarzem do biblijnej Tory, w którym wyjaśniono jak przestrzegać prawa zawartego w Torze w warunkach, jakie zapanowały wśród Żydów wypędzonych z Palestyny w II w. n.e. Można powiedzieć, że Talmud jest czymś w rodzaju katechizmu obowiązującego wyznawców tradycyjnego judaizmu.

Biografia

Był synem niezamożnego kupca Chaima Judy i Anny z domu Jud i starszym bratem Maurycego. W swych latach młodzieńczych, 1826-1830, Samuel był uczniem Rządowej Szkoły Rabinów, której program kształtowany był przez żywe w niej tendencje asymilacyjne; mimo więc swojej tradycji kulturowej i religijnej był później zwolennikiem asymilacji kulturowej ludności żydowskiej w społeczeństwie polskim. Ożeniony z Anną Starkman (1812-1884), córką zamożnego handlarza futrami z warszawskiej Pragi. Miał z nią ośmioro dzieci: Elżbietę (1838-1905), Rozalię (1839-1843), Karolinę (1840-1905), Joachima (1841-1859), Józefa (1843-1848), Hipolita (współwłaściciela wydawnictwa, 1843-1920), Mieczysława (współwłaściciela wydawnictwa, prawnika, 1847-1903) i Helenę (1850-1922).

Maszyna parowa to parowy silnik tłokowy. Czasem do maszyn parowych zalicza się pompy parowe powstałe przed silnikiem tłokowym. Za wynalazcę maszyny parowej uważa się Jamesa Watta, który w 1763 roku udoskonalił atmosferyczny silnik parowy zbudowany wcześniej przez T. Newcomena.
Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo na terytorium polskim, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Działalność wydawniczą rozpoczął w 1829 wydaniem ody "Ostatni człowiek" T. Campbella w tłumaczeniu K. Piotrowskiego. Przy ul. Nowiniarskiej 1800 otworzył w 1836 r. księgarnię antykwaryczną pod firmą "S. Orgelbrand i Sp." (chociaż w spółce tej nie miał wspólnika); w 1839 przeniósł ją na ul. Miodową 496. W 1840 uruchomił przy księgarni wypożyczalnię książek polskich, a w 1845 – również francuskich. W latach 1841 do 1857 był współwłaścicielem księgarni w Suwałkach, później uruchomił również skład książek w Lipsku. Udzieliwszy bratu Maurycemu pożyczki 4500 rubli stał się też – do czasu spłaty połowy długu – właścicielem założonej przezeń księgarni w Wilnie. W roku 1859 nabył na własność kamienicę przy Krakowskim Przedmieściu 372 i przeniósł do niej księgarnię z Miodowej (przedtem zlikwidował tam wypożyczalnię). Księgarnię urządził "na wielką skalę i podług nader umiejętnego planu". Od roku 1863 prowadził w swojej księgarni sprzedaż książek wyłącznie wydanych własnym nakładem, wyprzedawszy uprzednio asortyment obcych wydawców.

Glücksbergowie, rodzina polskich wydawców, księgarzy i drukarzy, działająca od końca XVIII wieku do 1907 roku. Działali w Warszawie, Wilnie, Krzemieńcu i w Kijowie, kolportowali polskie książki do Litwy, Białorusi i Rusi.
Litografia (zob. lit) — technika graficzna zaliczana do druku płaskiego, gdzie rysunek przeznaczony do powielania wykonuje się na kamieniu litograficznym, także odbitki wykonane tą techniką.

W roku 1844 zakupił od Stefana Lasockiego małą drukarnię, którą w następnych latach stopniowo rozbudowywał. W 1861 kupił odlewnię czcionek, uruchomił dział stereotypii i introligatornię. Kupił w tym celu rozległą posesję przy ul. Bednarskiej 396B (wg późniejszej numeracji 20) łączącą się z Krakowskim Przedmieściem 443 (później nr 66). Odwiedzał w latach sześćdziesiątych XIX w. drukarnie w Londynie, Paryżu i w różnych miastach w Niemczech rozbudowując równocześnie własną; jako pierwszy na ziemiach polskich wprowadził w 1861 napęd maszyn drukarskich przy pomocy maszyny parowej. Jego firma zatrudniała w tym czasie 160 osób, a wkrótce potem – dwieście. Czcionki z odlewni Orgelbranda używane były także w innych drukarniach Królestwa Polskiego, a także w Wilnie i Kijowie. Otrzymał za nie nagrody na wystawach w Moskwie w 1865 i w Paryżu w 1867.

Franciszek Maksymilian Sobieszczański (ur. 1814 w Bychawie koło Lublina, zm. 3 czerwca 1878 w Warszawie), historyk, historyk sztuki, Warszawy, wydawca źródeł, cenzor.
Juliusz Słowacki herbu Leliwa (ur. 4 września 1809 w Krzemieńcu, zm. 3 kwietnia 1849 w Paryżu na gruźlicę) – jeden z najwybitniejszych poetów polskich doby romantyzmu, dramaturg i epistolograf. Obok Mickiewicza i Krasińskiego określany jako jeden z Wieszczów Narodowych. Twórca filozofii genezyjskiej (pneumatycznej), epizodycznie związany także z mesjanizmem polskim. Był też mistykiem. Obok Mickiewicza uznawany powszechnie za najwiekszego przedstawiciela polskiego romantyzmu.

Działalność wydawniczą, rozpoczętą w 1829, kontynuował równolegle do działalności poligraficznej i księgarskiej. Początkowo wydawał poczytne powieści francuskie, m.in. A. Dumasa – ojca, P. de Kocka, E. Sue (m.in. jego "Pierścień" w przekładzie własnym, 1836). Później zaczął wydawać również pozycje ważne z puktu widzenia społecznego i narodowego, także naukowe: historyczne, historycznoliterackie, przyrodnicze oraz podręczniki. Wydał m.in. 30 książek J. I. Kraszewskiego (w tym "Pomnik do historii obyczajów w Polsce"), także Fredrę, Słowackiego, J. Boguckiego, J.A. Miniszewskiego i innych. Wydał "Bibliotekę starożytną pisarzy polskich" (1843-1844 i drugie wydanie 1854) w opracowaniu K.W. Wóycickiego, tego samego autora "Cmentarz Powązkowski pod Warszawą" (1855-1858), "Starożytną Polskę pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym" M. Balińskiego i T. Lipińskiego (1843-1846), "Wiadomości historyczne o sztukach pięknych w dawnej Polsce" F.M. Sobieszczańskiego (1847-1849), "Piśmiennictwo polskie" W.A. Maciejowskiego (1853), "Pomniki i mogiły Polaków na cmentarzach zagranicznych" E. Marylskiego (1860), także "Boską komedię" Dantego w tłumaczeniu J. Korsaka (1860).

Krakowskie Przedmieście – jedna z najbardziej reprezentacyjnych ulic w Warszawie, stanowiąca północny odcinek Traktu Królewskiego, biegnący od Zamku Królewskiego na południe w kierunku Łazienek. Administracyjnie znajduje się w dzielnicy Śródmieście.
Powstanie styczniowe (; zasięgiem objęło tylko ; Wilno zostało spacyfikowane przez oddziały Murawjowa Wieszatiela; po upadku powstania Kraj i Litwa pogrążyły się w żałobie narodowej; w 1867 zniesiono autonomię Królestwa Polskiego, jego nazwę i budżet, w 1869 zlikwidowano Szkołę Główną Warszawską, w latach 1869–1870 setkom miast wspierających powstanie odebrano prawa miejskie doprowadzając je tym samym do upadku, w 1874 zniesiono urząd namiestnika, w 1886 zlikwidowano Bank Polski; skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, skonfiskowano ok. 1600 majątków ziemskich i rozpoczęto intensywną rusyfikację ziem polskich; po stłumieniu powstania znaczna część społeczeństwa Królestwa i Litwy uznała dalszą walkę zbrojną z zaborcą rosyjskim za bezcelową i zwróciła się ku pracy organicznej; powstanie przyczyniło się do korzystniejszego niż w dwóch pozostałych zaborach uwłaszczenia chłopów; pozostawiło trwały ślad w literaturze (Orzeszkowa – Nad Niemnem, Dąbrowska – Noce i dnie) i sztuce polskiej (Grottger – Polonia i Lithuania, Matejko – Polonia) XIX i XX wieku w kraju, na Litwie i na Białorusi.

Orgelbrand wydawał również czasopisma, m.in. noworocznik "Pierwiosnek" (1838-1848) pod redakcją Pauliny Krakowskiej oraz tygodnik "Kmiotek" redagowany przez P.E. Leśniewskiego (w roku 1846 również przez F.M. Sobieszczańskiego). Tygodnik ten, prenumerowany przez gminy, wychodził w latach 1842-1850, i poza zbieżnością tytułu nie miał wiele wspólnego z innym, wydawanym też w Warszawie, również dla społeczności wiejskiej, w latach sześćdziesiątych XIX w. przez M. Glücksberga.

Fryderyk Henryk Lewestam (ur. 23 stycznia 1817 w Hamburgu, zm. 23 grudnia 1878 w Warszawie) - polski krytyk literacki, dziennikarz i historyk literatury. Z pochodzenia Duńczyk.
Suwałki (lit. Suvalkai, biał. Сувалкі, niem. Sudauen, Suwalken) – miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce w województwie podlaskim, położone nad rzeką Czarna Hańcza. Siedziba władz powiatu suwalskiego. Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 69 499 mieszkańców.

Niektóre wydawane przez Orgelbranda książki i czasopisma ilustrowane były drzeworytami, m.in. wg rysunków W. Smokowskiego oraz litografiami barwnymi, wykonywanymi w zakładzie M. Fajansa.

Prócz w sumie około pół tysiąca wydawnictw w języku polskim Orgelbrand wydał również około stu pozycji po hebrajsku, m.in. księgi Miszny i Gemary oraz dwudziestotomowy, pierwszy w Polsce kompletny "Talmud Babiloński" (1860-1864), w którego edycję, w zamian za udział w zyskach, zainwestował lekarz Julian Weinberg, pokrywając 30% kosztów. To monumentalne wydawnictwo miało niemały na ówczesne czasy nakład 5000 egzemplarzy i sprzedawane było również poza granicami Kongresówki.

Druk – wielokrotne odbicie obrazu z formy drukowej na podłoże drukowe (np. na papier). Potocznie nazywana drukiem jest również każda kopia, czyli odbitka drukowa.
Cmentarz żydowski w Warszawie – największy cmentarz żydowski w województwie mazowieckim, drugi największy w Polsce (po nowym cmentarzu w Łodzi) i jeden z największych na świecie, a znajdujące się tam nagrobki (macewy) stanowią jedne z najcenniejszych zabytków małej architektury Warszawy i Polski. Cmentarz zajmuje powierzchnię ok. 33,3 ha, znajduje się na nim około 200 tysięcy nagrobków i zlokalizowany jest na Powązkach w dzielnicy Wola obok cmentarzy innych wyznań.

Wśród wielu wydanych pozycji szczególnym wydarzeniem stała się wydana przez Samuela Orgelbranda w latach 1859-1868 Encyklopedia Powszechna w 28 tomach. Korespondencję z autorami w sprawie jej wydania Orgelbrand podjął w połowie roku 1856. W 1858 zawiązał komitet redakcyjny, w skład którego powołał K.W. Wóycickiego, L. Rogalskiego, F.H. Lewestama, J. Pankiewicza, później też F.M. Sobieszczańskiego. Sekretarzem tego komitetu przez rok był Józef Grajnert, a po nim Cezary Biernacki. W jej opracowanie zaangażowanych było 181 polskich uczonych. Encyklopedia subskrybowana była początkowo przez trzy tysiące prenumeratorów i ukazywała się od roku 1859, w formie zeszytów – po trzy w miesiącu. Po 1863 (Powstanie styczniowe) liczba prenumeratorów spadła do poniżej 1000, ale mimo wzrostu kosztów oraz przekroczenia planowanej objętości wydawnictwa (pierwotnie zakładano 15 tomów), edycję Encyklopedii doprowadzono do końca w 1868 roku, wydawszy na to zawrotną na owe czasy kwotę 120 tysięcy rubli.

S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna (pisownia oryginalna) - trzecia i ostatnia spośród encyklopedii wydanych przez firmę Samuela Orgelbranda. Osiemnastotomowe ilustrowane dzieło wydane zostało w Warszawie już po śmierci założyciela firmy przez jego synów (w Wydawnictwie Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów). Składa się z 16 tomów podstawowych wydanych w latach 1898-1904 (w tomie szesnastym zawarty jest Suplement) oraz dwóch tomów drugiego suplementu (w 1911 Suplement II cz.1 zawierający hasła od A do J, a w 1912 Suplement II cz.2 zawierający pozostałe hasła - od K do Ż - oraz uzupełnienia). Ponadto w tomie I, wydanym w 1898, zamieszczone były na końcu "dopełnienia" (informacje uzupełniające do dwóch haseł) oraz errata bieżącego tomu. W żadnym z następnych tomów takich uzupełnień ani errat nie drukowano.
Cezary Augustyn Ludwik Biernacki (ur. 28 sierpnia 1827 w Kaliszu, zm. 27 stycznia 1896 w Warszawie) - polski pisarz, historyk, archeolog, bibliofil, bibliograf, encyklopedysta.

Działalność Samuela Orgelbranda prowadzona była z dużym rozmachem, wyczuciem, wytrwałością oraz bezwzględnością; potrafił omijać trudności związane z carską cenzurą, bez trudu i bez litości pokonywał konkurentów na rynku. Kupił w Warszawie kilka posesji, posiadłości ziemskie w istniejącym w XIX w. powiecie czerskim i zabezpieczenia na hipotekach różnych posesji. Po jego śmierci całość jego majątku oszacowano na 363 450 rubli. Trzy tygodnie przed śmiercią napisał: "przywiązanie nazwiska swojego na zawsze do publikacji olbrzymiej, rzeczywiście pożytecznej i godnej trudów całego życia ludzkiego, może (...) stać się ideałem najwyższym, najpiękniejszą puścizną, jaką swoim dzieciom przekaże". Pochowany jest na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 20, rząd 6), a na jego nagrobku wykuto: Księgarz wydawca pierwszej encyklopedii polskiej.

Język polski (polszczyzna) należy wraz z językiem czeskim, słowackim, pomorskim (kaszubskim), dolnołużyckim, górnołużyckim oraz wymarłym połabskim do grupy języków zachodniosłowiańskich, stanowiących część rodziny języków indoeuropejskich.
Hipolit Orgelbrand (ur. 29 stycznia 1843 w Warszawie - zm. 13 września 1920 w Warszawie), syn Samuela i starszy brat Mieczysława, wydawca, księgarz, drukarz. Nieznane są szkoły, do których uczęszczał, wiadomo natomiast, że na początku 1865 miał tytuł magistra prawa i administracji. Od śmierci ojca w 1868 kierował wraz z matką jego zakładem drukarnią, odlewnią czcionek i księgarnią nakładową. W 1871 zaznajamiał się za granicą z najnowszymi osiągnięciami technicznymi w dziedzinie poligrafii, a od 1 stycznia 1872 objął wraz z bratem Mieczysławem poojcowską firmę jako współwłaściciel, przy czym zajmował się głównie sprawami związanymi z drukiem, pozostawiwszy Mieczysławowi rozwój technologii i sprawy odlewni czcionek. W 1896 wspólnie z bratem przekształcili firmę w Towarzystwo Akcyjne, której był jednym z głównych akcjonariuszy posiadając w 1902 114 (Mieczysław miał 122) spośród 871 akcji. Po śmierci brata w 1903 nadal prowadził "Towarzystwo Akcyjne Odlewni Czcionek, Drukarni i Litografii", wciąż pod niezmienioną firmą "... S. Orgelbranda Synów", które pozostawało największym przedsiębiorstwem tej branży w Warszawie.

W październiku 2010 roku Rada m.st. Warszawy nadała imię Samuela Orgelbranda skwerowi w Warszawie w okolicach ul. Bednarskiej i Mariensztatu, nieopodal miejsca, gdzie znajdowała się drukarnia Orgelbrandów.

Kolejne edycje Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda, wydane po śmierci Samuela przez jego synów, Hipolita i Mieczysława, to skrócona wersja 12-tomowa z lat 1872-1876 oraz 1877-1879 i 18-tomowa, 1898-1912 (szesnaście tomów do 1904 i dwa Suplementy – cz. I 1911 i cz. II 1912)

Suplement – dodatek, uzupełnienie. W wydawnictwach encyklopedycznych i słownikowych – zazwyczaj w takich, które podzielone są na kilka i więcej tomów, wydawanych przez kilka kolejnych lat – dodatkowy tom lub tomy, wydawany na końcu serii, w którym znajdują miejsce hasła przeoczone, lub wręcz nie istniejące w chwili przystępowania do redagowania wydania. Podaje się tam też, dla haseł już istniejących, ich dodatkowe znaczenia, które pojawiły się w trakcie wydawania dzieła.
Wydawnictwo Naukowe PWN SA – polskie wydawnictwo z siedzibą w Warszawie, założone w 1951, w obecnej formie prawnej działające od 1997. Jednostka dominująca grupy kapitałowej, w skład której wchodzi kilkanaście przedsiębiorstw, głównie wydawnictw.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)