Sandhi - Polski Serwis Naukowy

Sandhi – zasady fonologiczne, które dotyczą zmian na przełomie morfemów lub słów. Zwykle służą ułatwieniu wymowy. Można podzielić je na wewnętrzne (zachodzące wewnątrz wyrazu) i zewnętrzne (zachodzące na przełomie wyrazów). Termin pochodzi pierwotnie z gramatyki sanskryckiej (saṃdhi - "łączenie").

Upodobnienie fonetyczne (asymilacja fonetyczna, inaczej uwarunkowania pozycyjne głosek) - jeden z podstawowych zależnych procesów fonetycznych, polegający na upodobnieniu sąsiednich głosek. Upodobnieniem takim określa się przekształcenie postaci fonetycznej danego wyrazu pod wpływem sąsiadujących ze sobą głosek. Istotą każdego upodobnienia fonetycznego jest koartykulacja, której mechanizm działania polega na wpływie danej głoski na sposób artykulacji głosek, które z nią sąsiadują. Można tu wyróżnić:

Wydawnictwo Akademickie DIALOG – polskie wydawnictwo założone w 1992 roku. Publikuje książki o tematyce orientalnej (innymi słowy "prowadzi dialog" z Orientem). Są to publikacje związane z Afryką i Azją, w tym również dzieła tamtejszych autorów (wydawana była np. klasyczna poezja sanskrycka, współczesna poezja chińska czy powieści z północnej Afryki). Ostatnio wydawana jest również literatura europejska (rosyjska, fińska, francuska, szwedzka - takich autorów jak Władimir Kantor, Daniel Katz). Znaczna część pozycji dotyczy religioznawstwa i filologii orientalnych.

Termin sandhi można zastosować też do opisu fonologii innych języków, m.in. asymilacji miejsca artykulacji lub dźwięczności w języku polskim (np. z+ć > ść w wyrazie "ścierać"), łacińskiej asymilacji miejsca artykulacji spółgłosek nosowych, francuskiego liaison czy angielskiego /r/ łączącego i intruzywnego.

Fonologia (dawniej głosownia) – nauka o systemach dźwiękowych języków. Stanowi jeden z działów językoznawstwa (lingwistyki) (podawane jako synonimiczne nazwy: fonemika, fonematyka, odnoszą się tylko do jednej z teorii fonologicznych i nie mogą być traktowane jako zamiennik nazwy "fonologia").

Sandhi tonalne, następstwo tonów – w językach tonalnych zjawisko polegające na zmianie tonu danej sylaby pod wpływem danego tonu sąsiedniej sylaby. Na przykład w chińskim języku mandaryńskim ton trzeci (opadająco-wznoszący), występujący bezpośrednio przed sylabą wymawianą również z tonem trzecim, zmienia się na ton drugi (wznoszący się), np. 你好 (nǐ + hǎo = ní hǎo).

Sandhi zawsze posiadają pewną motywację fonologiczną, dlatego np. wynikające z gramatyki mutacje spółgłosek w języku irlandzkim nie są zasadami sandhi.

Sanskryt i hindi

W sanskrycie sandhi można podzielić na

sandhi samogłoskowe

sandhi spółgłoskowe.

Pod względem zastosowania sandhi podzielić na dwie kategorie przyczynowe:

unikanie rozziewu, czyli zapobieganie powstania zbitek samogłosek przez ich przemiany lub zanik

asymilację, czyli zmianę miejsca i wartości fonemów w kontekście innych fonemów i przemiany zbitek spółgłoskowych.

Przykłady

sandhi samogłoskowe typu ( a lub ā ) + ṛ → ar

trl. mahā + ṛṣi = maharṣi trb. maha + ryszi → maharszi . Przykład: Ramana Maharszi

Język fiński

Fińskie sandhi jest nadzwyczaj częste, pojawia się między wieloma wyrazami i morfemami, zarówno w standardowym języku formalnym jak i w codziennym języku mówionym. Najczęściej nie jest zapisywane, występuje prawie wyłącznie w transkrypcji dialektów. Można wyróżnić dwa rodzaje sandhi: prostą asymilację z uwzględnieniem miejsca artykulacji (np. np - mp). Druga to geminacja spółgłoski inicjalnej na granicy morfemów.

Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Sanskryt (dewanagari: संस्कृतम् saṃskṛtam; sa.msk.rtaa bhaa.saa, od sa.m+k.r: zestawiać, składać; bhaa.saa: język; "język uporządkowany", w przeciwieństwie do języków naturalnych prakrytów, tzn. ludowych o "nieuporządkowanej" gramatyce) – język literacki starożytnych, średniowiecznych i wczesnonowożytnych Indii. Należy do indoaryjskiej gałęzi indoirańskiej grupy rodziny języków indoeuropejskich. Pomimo powszechnego w Europie przekonania, iż jest językiem martwym, jak łacina, zasadniczo nim nie jest, gdyż nie tylko jest jeszcze stale używany w ceremoniach religijnych hinduizmu, ale także istnieją niewielkie grupy osób deklarujące go jako ich jedyny język ojczysty (wg spisów ludności z 1999 roku – ok. 3000 osób na 900 mln ludności Indii). Czynione są też próby rewitalizacji tego języka poprzez tworzenie sanskryckich neologizmów na określenie współczesnych terminów, np. technicznych (np. telewizja, sanskr. duuradarshana). Jest też uznawany od 1949 roku za jeden z 13 konstytucyjnych języków Republiki Indii (obecnie 23 - 2008 r.). Dlatego właściwsze jest określenie go jako język wegetujący niż jako martwy.

Sandhi asymilacyjne

n + k → ŋk, welaryzacja wywołana przez 'k', np. sen kanssa /seŋ kɑnssɑ/

n + p → mp, labializacja wywołana przez 'p' np. menenpä /menempæ/

Zobacz też

Sandhi tonalne

Przypisy

8.1.1.2.1 Sandhi samogłoskowe. W: Danuta Stasik: Podręcznik języka hindi. Wyd. 1. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 1997, s. 101, seria: Języki orientalne. ISBN 83-86483-52-0.