Saska Kepa na mapie topograficznej WIG z 1931 r. z naniesionymi współczesnymi głównymi ulicami i granicami

Saska Kępa – część Warszawy położona na prawym brzegu Wisły. Urzędowo (oraz w rejestrze TERYT) ma status "części miasta", natomiast potocznie jest określana jako dzielnica. Saska Kępa równocześnie ma status osiedla rozumianego jako jednostki pomocnicze niższego rzędu z własnym samorządem. Pod względem administracyjnym stanowi część Pragi Południe. Sąsiaduje z Parkiem Skaryszewskim, Kamionkiem, Grochowem i Gocławiem. Na jej obszarze znajduje się geometryczny środek miasta. Część Saskiej Kępy jest wpisana do wojewódzkiego rejestru zabytków jako strefa ochrony konserwatorskiej (nr rej. 942-A z 2 kwietnia 1979 r.).

Nazwa

Saska Kępa z lotu ptaka (sierpień 2007)

Na przestrzeni wieków nazwa Saskiej Kępy wielokrotnie ulegała zmianom. Samo określenie Kępa wiązało się z jej położeniem na rzece. W jej dziejach nazywano ją:

Stosowane do dziś określenie Saska Kępa pojawiło się dopiero w czasach saskich, gdy król August III Sas docenił jej walory rekreacyjne.

Historia

Kępa jako część Solca

August III Sas w stroju orderowym Orderu Orła Białego

Pomnik Poległych w walce ze Szwedami w 1656 r.

Józef Piłsudski na moście Poniatowskiego podczas przewrotu majowego. Z prawej generał Gustaw Orlicz-Dreszer

Tablica upamiętniająca walki przy ul. Bajońskiej

Początkowo historia Saskiej Kępy ściśle wiązała się z dziejami Solca. W XIV wieku znalazł się on we władaniu dwóch mieszczan – Piotr Bruno z Warszawy i Mikołaja Panczatki z Rawy, którzy 26 maja 1382 r. sprzedali go księciu Januszowi. Tym samym Kępa, jako przyległość Solca (wymieniona w dokumencie) znalazła się w obrębie Warszawy. Nie jest pewne usytuowanie względem rzeki w tamtym okresie – część badaczy sugeruje, że Solec wraz z Kępą znajdowały się początkowo na lewym brzegu Wisły, następnie wydzielenie się Kępy jako wyspy i jej stopniową integrację z prawobrzeżem. Inni uważają, że Kępa zawsze znajdowała się na prawym brzegu, a połączenia lądowe z Solcem nie istniały. Istnieje również teoria, według której Kępa była po prostu wyspą, a z lądem łączyła się jedynie podczas suszy. Pewne jest natomiast, że pod względem urzędowym (w tym sądowym i parafialnym) Kępę traktowano jako część Solca.

Początki osadnictwa i okres saski

Do XVII wieku Kępa nie była stale zamieszkiwana. Mieszkańcy Warszawy korzystali z niej jako miejsca, z którego pobierano materiały do budowy wałów, grobli i płotów. Jednak już w końcu XVI wieku tereny nadwiślańskie były stopniowo zasiedlane przez osadników przybywających z zachodniej Europy w związku z prześladowaniami religijnymi. Byli to głównie Holendrzy, Flamandowie i Fryzowie. W listopadzie 1628 r. zawarli oni umowę z magistratem (w owym czasie już większość Kępy, poza dwoma soleckimi łakami, należała do Warszawy), na mocy której uzyskali możliwość 40-letniej dzierżawy Kępy, jednak wiadomo, że opuścili ją przed upływem tego okresu. Stałemu zamieszkiwaniu nie sprzyjały ówczesne warunki – ciągłe wylewy rzeki oraz walki w ramach wojny ze Szwedami, szczególnie zaś boje o stolicę. Po opuszczeniu Kępy przez Holendrów magistrat nie zrezygnował z czerpania dochodów poprzez jej dzierżawę. Kolejnymi dzierżawcami byli przybysze ze Szkocji, kupcy, mieszczanie, a od 1694 – Jakub Sobieski, który następnie przelał swoje prawa na Stanisława Antoniego Szczukę. W tym czasie Kępa stała się terenem wykorzystywanym w celach militarnych – swoje wojska gromadzili tu m.in. Jakub Sobieski, Szwedzi, Sasi i Rosjanie. Obecność oddziałów wiązała się z grabieżami i zniszczeniami. W tym czasie Kępa była też wykorzystywana jako miejsce pod hodowlę i uprawę warzyw, zaś miasto dalej korzystało z jej wikliny oraz drzew. W XVIII wieku Kępa przeszła w dzierżawę rodziny Denhoffów, Józefa Loupii – prezydenta Warszawy oraz Piotra Riaucourta. W 1735 r. tereny całej Kępy zostały wydzierżawione przez Augusta III (inny dzierżawcy zostali spłaceni), co przyczyniło się do stabilizacji na jej obszarze. Kępę zaczęto wówczas określać mianem Saskiej. Stała się jednym z miejsc rekreacji, z Solca na Kępę urządzano wyścigi na łyżwach, a król często odwiedzał usytuowany na terenie dzisiejszego Parku Skaryszewskiego Pałac Myśliwski. Mimo braku sukcesorów po Sasach w związku z decyzją magistratu Saska Kępa pozostawała pod specjalnym zarządem aż do 1797 roku. Podczas insurekcji kościuszkowskiej pozbawiona została znacznej części swego drzewostanu, pojawiły się na niej liczne szańce. Odegrała ważną rolę podczas rosyjskiego szturmu na Pragę w 1794 roku.

Rozwój Saskiej Kępy

Franciszek Kostrzewski "Cyrk na Saskiej Kępie" 1852

W 1806 r. cała Saska Kępa została sprzedana Zofii i Antoniemu Habelmanom, którzy to w 1811 r. sprzedali ją w trzech częściach po 70 morgów – nabywcami byli Jan Jobs, Janold Danter i Krystian Winter. W tym czasie na Saskiej Kępie zaczęły powstawać drewniane zabudowania, głównie domy parterowe. Wytyczono również pierwsze stałe szlaki komunikacyjne, zaś główną arterią był tymczasowy drewniany most łączący Kępę z Pragą. Pojawiać zaczęły się karczmy, restauracje z ogródkami, strzelnice, boiska i huśtawki. Saska Kępa stała się miejscem wypoczynku, rozrywki i zabaw. Zabudowania uległy zniszczeniu podczas działań wojennych po bitwie pod Olszynką Grochowską w 1831 r., jednak po ich ustaniu zostały odbudowane.

W 1864 r. osadnicy, którzy chcieli uniknąć płacenia podatków na rzecz miasta, doprowadzili do uznania ich za włościan i stali się, w wyniku carskiej reformy rolnej, właścicielami gruntów – Saska Kępa została wydzielona z Warszawy i stała się wsią podmiejską przydzieloną do gminy Wawer. Na Kępie było wówczas 14 domów, a liczba mieszkańców wynosiła 114. Aż do XX wieku pozostawała ona przede wszystkim terenem rekreacyjnym, który masowo odwiedzano w niedziele i święta. Dopiero z czasem doceniono jej bliskie położenie względem centrum miasta i rozpoczęto tworzenie planów jej zabudowy. Pierwsze próby wytyczenia ulic rozpoczęto już w 1903 roku, jednak projekt rozparcelowania Saskiej Kępy pod zabudowę miejską pojawił się dopiero w latach 1910-11. Szansą dla rozwoju tych obszarów miała stać się także budowa tzw. Trzeciego Mostu w latach 1905-1913. W 1916 r. Saska Kępa ponownie znalazła się w granicach Warszawy. Zaraz po I wojnie światowej stała się ważnym zapleczem podczas wojny z bolszewikami – stacjonowały tu oddziały gen. Franciszka Latinika, znalazły się tu również szpitale polowe i magazyny. Kolejny raz w celach militarnych została wykorzystana w roku 1926, gdy znalazły się na niej wojska podporządkowane marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu.

Okres dwudziestolecia międzywojennego był dla Saskiej Kępy wyjątkowo pomyślny. Odbudowano Most Poniatowskiego, pojawiła się zabudowa willowa. Dzięki temu Saska Kępa uzyskała status eleganckiej dzielnicy mieszkaniowej miasta. Pomyślny rozwój przerwany został przez II wojnę światową – w dzielnicy pojawiły się barykady, m.in. na rogu ulic Francuskiej i Zwycięzców. Do walk z Niemcami doszło m.in. przy Bajońskiej, Ateńskiej i Berneńskiej. Nieudana próba zniszczenia placówki napastników przy Wale Gocławskim zakończyła się odwrotem, a walki przeniosły się w rejon Francuskiej, Zwycięzców, Radziłowskiej, Obrońców i Poselskiej. Obrona dzielnicy była istotna z punktu widzenia całej Warszawy, gdyż nie dopuszczała wroga do prowadzącego do Śródmieścia Mostu Poniatowskiego. W czasie walk całkowicie lub częściowo zniszczono ok. 20% willowej zabudowy Saskiej Kępy.

Po II wojnie światowej

W 1946 r. Saska Kępa została włączona w skład dzielnicy Praga Południe. Znalazła się tym samym w tej samej jednostce administracyjnej, co obszary rozwijające się dotąd zupełnie odmiennie. Odgórne decyzje przyczyniły się również do zakłócenia jej dotychczasowego stylu – głównie poprzez lansowanie budowy domów mieszkalnych pozbawionych walorów architektonicznych. Dotychczasowy charakter Saskiej Kępy nie odpowiadał bowiem założeniom komunistycznych władz rządzących Polską po zakończeniu II wojny światowej. Krytykowano go m.in. na łamach Stolicy, gdzie w 1950 roku pisano:

Elementem nowej polityki było również domeldowywanie przypadkowych osób do mieszkań dotychczasowych właścicieli, tak aby przedwojenne wille zamienić w wieloizbowe domki. Pod względem administracyjnym Saska Kępa pozostała częścią Pragi Południe, jednak wśród jej mieszkańców silne jest poczucie odrębności, związane m.in. z odmienną, wywodzącą się jeszcze z dwudziestolecia, strukturą społeczną (liczna inteligencja), a także z faktem, że w swej historii Saska Kępa nigdy nie była przedmieściem w negatywnym sensie tego określenia.

Projekty terenów wystawowych

W związku z upowszechniającą się w XIX wieku ideą wystaw światowych również w Warszawie pojawiły się plany zorganizowania takiego przedsięwzięcia. W tym celu konieczne było znalezienie terenu względnie płaskiego i położonego w pobliżu centrum miasta. Pod tym względem atrakcyjna wydawała się właśnie Saska Kępa, szczególnie że realna była perspektywa wybudowania Trzeciego Mostu. Plany wykorzystania dzielnicy jako terenu wystawowego ukazywały się drukiem na przestrzeni lat 1904-1938. W 1919 roku władze miasta zatwierdziły nawet stosowny projekt. Z kolei w 1925 swój plan przedstawił Antoni Jawornicki, co wzbudziło wówczas duże zainteresowanie i szeroko prezentowane było w prasie. Projektów jednak nie realizowano, m.in. z uwagi na brak środków na odszkodowania za wywłaszczenia oraz większą potrzebę budowy nowych mieszkań niż utrzymywania terenów pod wystawy. Kolejne plany w coraz mniejszym stopniu dotyczyły obszaru dzisiejszej Saskiej Kępy, koncentrując się głównie na terenach obecnego Stadionu Narodowego oraz Parku Paderewskiego. Jednak ostatni przedwojenny projekt zakładał częściowy powrót do pierwotnych koncepcji – tereny wystawowe miałyby być zlokalizowane po obu stronach Kanału Wystawowego, którego nazwa do dziś przypomina o ówczesnych koncepcjach. Choć plany nie zostały zrealizowane, to jednak rzutowały one na rozwój dzielnicy w okresie międzywojennym. Saska Kępa miała prezentować się jako dzielnica elitarna, reprezentacyjna dla europejskiej stolicy. Pozostałością z tego okresu są także nazwy wielu ulic Saskiej Kępy, nawiązujące do miast i państw całego świata. Ostatni projekt dotyczący zlokalizowania na jej obszarze terenów wystawowych omawiany był w 1946 roku przez członków Biura Odbudowy Stolicy, nie miał on już jednak wiele wspólnego z planami przedwojennymi.

Urbanistyka

Zagospodarowanie przestrzenne Saskiej Kępy wiąże się ściśle z historią planowania rozwoju całego miasta. Gdy w XIX wieku powstała Cytadela równocześnie przewidziano pas forteczny przebiegający także na prawym brzegu Wisły. W obrębie tego terenu znalazła się również Saska Kępa. Z tego względu praktycznie aż do odzyskania niepodległości przez Polskę nie była ona oficjalnie objęta żadnym planem zabudowy. Po 1918 roku pojawiły się różne koncepcje jej zagospodarowania, związane m.in. z modną wówczas ideą miasta-ogrodu. Według planów pochodzących jeszcze z 1916 roku na Saskiej Kępie przewidywano zabudowę luźną, willową, z dużym udziałem zieleni. Niska zabudowa miała wiązać się z możliwością napływu zdrowego powietrza od strony lasów otwockich, które Alejami Jerozolimskimi miałoby napływać do Śródmieścia.

Od 2006 roku, obszar Saskiej Kępy jest objęty Miejscowym Planem Zagospodarowania Przestrzennego.

czytaj dalej: [2], [3]