Satrapa - w Persji - Polski Serwis Naukowy

Satrapa – namiestnik prowincji (satrapii) w starożytnej Persji. Nominowany przez króla. Początkowo posiadał uprawnienia administracyjne i sądowe, później wojskowe. Sprawował w imieniu Króla Królów całokształt władzy.

Urząd wprowadzony przez Cyrusa II. Dariusz I zmodyfikował zakres uprawnień satrapy. W owym czasie liczba satrapów wahała się od 20 do 28. Król ustalał podatki i wymagał płacenia ustalonej sumy od każdego satrapy. Szeroka władza satrapów i fakt, że większość Achemenidów (podobnie jak potem Seleukidów) nie interesowała się sprawami wewnętrznymi swojego imperium, dbając jedynie o jego rozbudowę, nie rządząc nim w praktyce, sprawiał, że satrapowie często przejawiali tendencje odśrodkowe i prowadzili własną politykę. Dlatego królowie często wysyłali specjalnych, zaufanych "inspektorów" - zwanych "oczami i uszami króla", którzy mieli informować o poczynaniach konkretnego satrapy.

Cyrus II Wielki, zwany także Starszym (ok. 590-529 p.n.e.), król Persji z dynastii Achemenidów, syn króla Anszanu Kambyzesa I i medyjskiej księżniczki Mandane. Zjednoczył w ramach swojego imperium wiele ówczesnych państw i narodów. Znany nie tylko z wielkich osiągnięć militarnych, lecz także z tolerancji i sprawiedliwości. W ciągu niespełna 25 lat swojego panowania Cyrus podbił większość krajów Bliskiego Wschodu z wyjątkiem Egiptu oraz plemion Wyżyny Irańskiej.

Peukestas (starogreckie Πευκεστας) (IV w. p.n.e.) – jeden z macedońskich oficerów armii Aleksandra Wielkiego, mianowany przez niego satrapą Persydy.

Aleksander Wielki zmodyfikował system. Satrapa stracił zwierzchność nad wojskiem, możliwość zatrudniania najemników, kierownictwo administracji finansowej oraz prawo bicia monet. Aleksander powoływał na stanowiska satrapów zarówno Macedończyków (np. Antygon Jednooki, Peukestas), jak i Irańczyków (np. Mitrenes, Atropates). Diadochowie przywrócili satrapom uprawnienia wojskowe. Instytucję tę zachowali Seleukidzi, Partowie i Sasanidzi (ci ostatni wprowadzili jednak ostatecznie nowe instytucje).

Atropates (starogreckie Aτρoπάτης, ze staroperskiego Āturpāt - "strzeżony przez ogień") (IV w. p.n.e.) - satrapa Medii za ostatnich Achemenidów i Aleksandra Wielkiego, a po jego śmierci założyciel niezależnego państwa w Medii. Od jego imienia wywodzi się nazwa Azerbejdżanu.

Seleucydzi lub też Seleukidzi - dynastia hellenistyczna wywodząca się od jednego z dowódców Aleksandra Wielkiego, Seleukosa, który w wyniku wojen diadochów został władcą (w 312 p.n.e.) wielonarodowego, ogromnego imperium rozciągającego się od Azji Mniejszej na zachodzie do granic Indii na wschodzie. Już w III wieku p.n.e. w państwie pojawiły się tendencje separatystyczne, które skutkowały stopniowym zmniejszaniem się terytorium. Imperium Seleucydów przetrwało do roku 63 p.n.e., kiedy Pompejusz przyłączył jego resztki (obejmujące już tylko Syrię i Cylicję) do Rzymu (tereny wschodnie opanowali Partowie w II wieku p.n.e.).

Obecnie słowo satrapa używane jest również w znaczeniu tyran, monarcha despotyczny.