Scharnhorst - 1939 - Polski Serwis Naukowy

Scharnhorst – niemiecki pancernik z okresu II wojny światowej, typu Scharnhorst, nazwany imieniem pruskiego generała i reformatora armii Gerharda J. D. von Scharnhorsta (1755-1813). Nazwę tę wcześniej nosił krążownik pancerny "Scharnhorst" z I wojny światowej – flagowiec ostatniego dowódcy tzw. Ostasiengeschwader – wiceadmirała Maximilian von Spee (1861-1914).

Ocean Atlantycki (Atlantyk) – drugi pod względem wielkości ocean na Ziemi pokrywający około jednej piątej jej powierzchni. Nazwa wywodzi się z mitologii greckiej i oznacza "Morze Atlasa".

HMS Malaya – pancernik typu Queen Elizabeth – drednotów brytyjskich. Okręt został nazwany od Federacji Stanów Malajskich, której rząd opłacił okręt. Uczestniczył w obu wojnach światowych.

Historia

Okręt został zbudowany w stoczni Wilhelmshaven. Zwodowany został w dniu 3 października 1936 roku; imię "Scharnhorst" nadała okrętowi wdowa po dowódcy poprzedniego "Scharnhorsta". Wszedł do służby 7 stycznia 1939 r. Po ćwiczeniach na Bałtyku skierowano go do stoczni w celu dokonania poprawek konstrukcyjnych. Przez lipiec i sierpień zmieniono m.in. kształt dziobu. "Scharnhorst" i bliźniaczy "Gneisenau" były pierwszymi okrętami Kriegsmarine, których budowa nie była skrępowana ograniczeniami Traktatu wersalskiego. Chociaż opancerzenie dorównywało pancernikom tego okresu i tak był klasyfikowany przez Niemców, Brytyjczycy zaliczali go do krążowników liniowych, co czasami jest powtarzane w literaturze. Powodem tego było stosunkowo słabe jak na pancernik uzbrojenie. Niemcy zamierzali zwiększyć siłę ognia poprzez zastąpienie wież z potrójnymi działami kalibru 280 mm wieżami z podwójnymi działami kalibru 380 mm, lecz potrwałoby to za długo, więc modernizacje odrzucono. Przeznaczone pierwotnie dla "Scharnhorsta" działa znalazły się ostatecznie na pokładzie pancernika Bismarck.

Operacja Juno - operacja niemieckiej Kriegsmarine, w trakcie kampanii norweskiej podczas II wojny światowej której pierwotnym celem było zbombardowanie portów norweskich oraz zniszczenie alianckich transportowców na Morzu Północnym w celu zmniejszenia naporu aliantów na Narwik. Siłami niemieckim dowodził admirał Wilhelm Marschall.

HMS Acasta (H09) - brytyjski niszczyciel typu A (A/B) z lat 30. XX wieku. Brał udział w II wojnie światowej, podczas której został zatopiony 8 czerwca 1940 przez niemieckie pancerniki.

Wojna wybuchła, zanim prace nad poprawkami zakończyły się. Na pierwszą misję "Scharnhorst" został wysłany pod koniec lipca na południe od Islandii. Wraz z "Gneisenau" miał atakować jednostki brytyjskie. W czasie tej akcji okręty zatopiły krążownik pomocniczy HMS "Rawalpindi".

Krążownik pomocniczy – klasa okrętów powstałych przez przebudowę i uzbrojenie dużych lub średnich statków cywilnych, używana głównie w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej. Spotykanym anglojęzycznym skrótem jest AMC - Armed Merchant Cruiser.

Mina morska to środek walki morskiej, przeznaczony do rażenia podwodnej części kadłuba okrętu lub statku. Składa się z ładunku materiału wybuchowego umieszczonego w kulistym lub cylindrycznym kadłubie wodoszczelnym, wyposażonego w urządzenia zapalające i zabezpieczające.

Operacja Nordmark

W lutym 1940 r. wraz z "Gneisenau", ciężkim krążownikiem "Admiral Hipper" i niszczycielami "Wolfgang Zenker", "Wilhelm Heidkamp" oraz "Karl Galster" został wysłany, by atakować konwoje brytyjskie między Bergen a Wielką Brytanią. Operacja ta nie przyniosła zamierzonego efektu, gdyż żaden statek nie został posłany na dno (jedynie U-Bootom udało się zatopić 12 statków handlowych o łącznym tonażu 38 000 BRT i niszczyciel HMS "Daring").

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Kampania norweska – działania wojenne wojsk norweskich, francuskich, brytyjskich i polskich przeciw inwazji niemieckiej pod kryptonimem Operacja Weserübung. Kryptonim ten obejmował atak Kriegsmarine i innych wojsk Wehrmachtu na Danię i Norwegię w czasie II wojny światowej, rozpoczęty 9 kwietnia 1940 r., i oznaczający faktyczny koniec dziwnej wojny na Zachodzie.

Operacja Weserübung

Podczas inwazji na Norwegię "Scharnhorst" i "Gneisenau" należały do Grupy 1, która miała dostarczyć żołnierzy do Narwiku. Stoczyły pojedynek z brytyjskim krążownikiem liniowym HMS "Renown", podczas którego "Gneisenau" został uszkodzony.

Operacja Juno

Podczas tej operacji "Scharnhorst", "Gneisenau" i niszczyciele "Karl Galster", "Hans Lody", "Erich Steinbrinck", "Hermann Schoemann" napotkały 8 czerwca 1940 r. lotniskowiec HMS "Glorious" wraz z niszczycielami HMS "Ardent" i "Acasta". Wszystkie brytyjskie okręty zostały zatopione, lecz "Acasta" uszkodziła torpedą "Scharnhorsta", powodując śmierć 48 członków załogi.

Cieśnina Duńska – cieśnina położona pomiędzy Grenlandią (na północnym zachodzie) a Islandią (na południowym wschodzie). W jej północno-wschodniej części leży wyspa Jan Mayen. Łączy Ocean Arktyczny z Oceanem Atlantyckim. Długa na 480 km i szeroka na 290 km w najwęższym miejscu. Przepływa przez nią zimny Prąd Wschodniogrenlandzki, niosący pak i góry lodowe z Oceanu Arktycznego. Cieśnina stanowi ważny rejon połowu ryb i jest patrolowana przez duńskie i islandzkie okręty.

Otto Ciliax (ur. 30 października 1891 w Neudietendorf w Turyngii, zm. 12 grudnia 1964 w Lubece) – oficer niemieckiej marynarki wojennej, admirał, uczestnik obu wojen światowych.

Operacja Berlin

28 grudnia 1940 "Scharnhorst" i "Gneisenau" podjęły próbę przedostania się na Atlantyk, lecz sztorm uszkodził "Gneisenau" i okręty zawróciły. Dopiero 3 lutego przepłynęły Cieśniną Duńską, a następnego dnia dotarły w rejon południowej Grenlandii. 8 lutego napotkały konwój HX-106, lecz przerwały atak, gdy dostrzeżono pancernik HMS "Ramillies". 22 lutego zatopiły 4 brytyjskie statki handlowe. Dzięki słabej aktywności lotnictwa, okrętom udało się unikać spotkań z Royal Navy. Pomiędzy 7 a 9 marca atakowały konwój SL-67, przerywając akcję dopiero wtedy, gdy dostrzeżono pancernik HMS "Malaya". 16 marca zostało zatopionych 13 statków, w tym 4 przez "Scharnhorsta". Była to ostania akcja okrętów przed wpłynięciem do portu w Breście 22 marca. Podczas tej operacji, zostały zatopione 22 statki o łącznym tonażu 115 600 BRT, w tym 8 o tonażu 49 300 BRT przez "Scharnhorsta".

Krążownik – klasa dużych, silnie uzbrojonych okrętów nawodnych, wyróżniana od II połowy XIX wieku do chwili obecnej. W miarę rozwoju techniki klasa krążowników ewoluowała i dzieliła się na liczne podklasy, różniące się od siebie charakterystykami, w tym wielkością. Najbardziej ogólnym podziałem, wiążącym się ze zmianą rodzaju uzbrojenia i zadań krążowników, jest podział na krążowniki klasyczne (artyleryjskie), dziś już nie występujące i współczesne krążowniki rakietowe.

Pancerniki typu Scharnhorst były pierwszymi okrętami wojennymi znanymi zarówno jako krążowniki liniowe lub pancerniki zbudowanymi dla Niemieckiej Marynarki Wojennej (Kriegsmarine) po I wojnie światowej. Typ ten składał się z dwóch okrętów: "Scharnhorst" oraz "Gneisenau". "Scharnhorst" został zwodowany jako pierwszy i dlatego nazwa typu wzięła się od jego nazwy, jednak w innych źródłach typ ten jest także nazywany typem Gneisenau, ponieważ położonie stępki pod "Gneisenau" odbyło się wcześniej niż u "Scharnhorst" i został on przyjęty do służby jako pierwszy. Okręty te stały się symbolem odbudowy potęgi Niemieckiej Marynarki Wojennej po Traktacie wersalskim. Uzbrojone tych pancerników składało się z dziewięciu dział 280 mm umieszczonych w trzech wieżach, ale były także plany przezbrojenia tych okrętów w sześć 380 mm działa w dwóch wieżach.

Operacja Cerberus

Podczas pobytu w Breście okręt był celem ataków lotnictwa brytyjskiego RAF, w wyniku czego aż do końca 1941 r. znajdował się w porcie. W dniach od 11 do 13 lutego 1942 "Scharnhorst", "Gneisenau" i "Prinz Eugen" przedarły się przez kanał La Manche do Niemiec (Operacja Cerberus). "Scharnhorst" dwa razy został uszkodzony bliskim wybuchem miny i udał się do Wilhelmshaven na naprawę, gdzie pozostał przez następne 8 miesięcy.

HMS Glorious - brytyjski duży lekki krążownik typu Courageous z okresu I wojny światowej. Po wojnie wraz z bliźniaczym HMS "Courageous" przebudowany na lotniskowiec.

Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat, duń. Grønland) – autonomiczne terytorium zależne Danii położone na wyspie o tej samej nazwie, o obszarze 2175,6 tys. km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 84% przez lądolód (tylko 341,7 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 57,6 tys. (prawie 90% to Inuici).

Operacja Sizilien

Rajd na Spitsbergen przeprowadzony wraz z "Tirpitzem" i 9 niszczycielami 6-9 września 1943 r.

Operacja Ostfront

Rozbitkowie z "Scharnhorsta" podczas schodzenia w porcie w Scapa Flow, 2 stycznia 1944

25 grudnia 1943 r. "Scharnhorst" i kilka niszczycieli, pod dowództwem kontradmirała Ericha Beya, wyruszyły w rejon północnej Norwegii w celu zaatakowania konwojów JW 55B i RA 55A. Rozkaz wypłynięcia został jednak przechwycony przez Brytyjczyków. Następnego dnia, z powodu złej pogody Bey wysłał niszczyciele na południe, pozostawiając "Scharnhorsta" samego. Dwie godziny później, o 9:30 natknął się na krążowniki HMS "Belfast", "Norfolk" i "Sheffield". Po krótkiej wymianie salw został zniszczony radar "Scharnhorsta", przez co okręt nie był w stanie oddawać celnych strzałów w stronę odległych o 12 km krążowników. Bey wydał rozkaz płynięcia na północ, jednak koło godziny 12 zawrócił na południe. Liczył, że uda się bezpiecznie dopłynąć do Norwegii. Z powodu braku radaru i bardzo złej pogody nie wiedział, że przez cały czas jest śledzony przez brytyjskie okręty i płynie w pułapkę. O 16:47 eskorta konwoju, w skład której wchodził m.in. pancernik HMS "Duke of York", rozpoczęła ostrzał. Mimo zniszczeń, udało się "Scharnhorstowi" zwiększyć odległość od okrętów brytyjskich, lecz o 18:20 salwa z "Duke of York" trafiła w maszynownię, co przypieczętowało los okrętu. Krążownik HMS "Jamaica" i niszczyciele HMS "Musketeer", "Matchless", "Opportune" oraz "Virago" zbliżyły się i odpaliły torpedy. Po serii wybuchów, "Scharnhorst" zatonął 26 grudnia o godzinie 19:45 na 72° 16' N i 28° 41' E. Z 1968 członków załogi zginęło 1932, w tym kontradmirał Erich Bey i dowódca okrętu komandor Fritz Hintze. 30 ludzi zostało uratowanych przez HMS "Scorpion" i 6 przez "Virago". Oficjalnym powodem zaniechania akcji ratunkowej i pozostawienia niemieckich marynarzy w lodowatej wodzie było niebezpieczeństwo storpedowania przez U-Booty.

Pancerniki – klasa dużych, silnie opancerzonych i uzbrojonych pełnomorskich okrętów, stanowiących trzon największych flot wojennych od czasu powstania klasy pancerników w drugiej połowie XIX wieku, do okresu II wojny światowej. Przeznaczeniem pancerników było zapewnienie panowania na morzach poprzez wygrywanie bitew artyleryjskich i niszczenie wrogich jednostek nawodnych wszystkich klas. Pierwsze pancerniki pojawiły się w latach 60. XIX wieku i z miejsca zastąpiły drewniane okręty liniowe w roli najpotężniejszych jednostek floty, przejmując także ich nazwę w niektórych językach (zobacz niżej). Szczyt znaczenia pancerniki miały podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i I wojny światowej, istotną rolę odgrywały także podczas II wojny światowej, aczkolwiek utraciły wtedy swój prymat na rzecz lotniskowców. Po tej wojnie klasa ta stopniowo zanikła, jedynie nieliczne pozostające w służbie okręty używane były w bardzo ograniczonym zakresie do lat 90. XX wieku. Polska nie posiadała w swojej marynarce okrętów tej klasy.

U-Boot (niem.: Unterseeboot = okręt podwodny, dosłownie podmorski) – skrótowe oznaczenie niemieckich okrętów podwodnych. Poszczególne okręty nosiły oznaczenie w formie litery U z numerem (w okresie I wojny światowej istniały ponadto serie małych okrętów UB i podwodnych stawiaczy min UC).

Ciekawostką jest to, że w roku 1793 Gerhard von Scharnhorst, jako młody porucznik służył pod dowództwem księcia Yorku (Duke of York) w Holandii.

Dowódcy

Kapitän zur See Otto Ciliax (7 stycznia 1939 – 23 września 1939)

Kapitän zur See Kurt Cäsar Hoffmann (24 września 1939 – 31 marca 1942)

Kapitän zur See Friedrich Hüffmaier (1 kwietnia 1943 – 13 października 1943)

Kapitän zur See Fritz Hinze (14 października 1943 – 26 grudnia 1943)

Opancerzenie:

Prinz Eugen – niemiecki krążownik ciężki typu Admiral Hipper (wersja powiększona). Zbudowany w 1937, do służby wszedł w 1940. W maju 1941 towarzyszył pancernikowi "Bismarck " w operacji "Rheinubung". W dniu 24 maja 1941 wraz z "Bismarckiem" uczestniczył w bitwie z brytyjskimi okrętami "Hood" i "Prince of Wales". Po bitwie i zatopieniu "Hooda" odłączył się od "Bismarcka" zawijając w końcu do Brestu z powodu problemów z maszynami. Podczas postoju w suchym doku w Breście, 2 lipca 1941 został trafiony dwiema bombami alianckimi.

Krążownik liniowy - klasa dużych okrętów artyleryjskich, która wykształciła się w okresie poprzedzającym I wojnę światową jako połączenie cech krążowników (duża prędkość) i pancerników (wielkość i uzbrojenie). Krążowniki liniowe zaliczane były obok pancerników do okrętów liniowych. W dawnym polskim piśmiennictwie nazywano je też "krążownikami bojowymi".

pas burtowy: 150-350 mm

wewnętrzny pokład pancerny: 50-95 mm

wieże i maski dział artylerii głównej: 358 mm od przodu, 190,5 mm boki

Linki zewnętrzne

www.kriegsmarine.com.pl

Opis Scharnhorsta na www.scharnhorst-class.dk (ang.)

Opis Scharnhorsta na www.schlachtschiff.com (niem.)

Galeria

Niszczyciele Typu 1934 i 1934A (34 i 34A), określane też jako typ Leberecht Maass - seria niemieckich okrętów klasy niszczycieli z okresu II wojny światowej, składająca się z 16 jednostek. Były to pierwsze niszczyciele zbudowane w Niemczech po I wojnie światowej.

Gneisenau - niemiecki pancernik z okresu II wojny światowej, typu Scharnhorst. Nazwę tę wcześniej nosił krążownik pancerny "Gneisenau" z I wojny światowej.