Sejm Rozbiorowy 1773-1775 - Polski Serwis Naukowy

Kołacz królewski. Miedzioryt wykonany na podstawie rysunku przez Nicolasa Noëla Le Mire'a

Sejm Rozbiorowy – sejm skonfederowany działający w latach 1773-1775, powołany przez trzy ościenne mocarstwa zaborcze: Rosję, Prusy i Austrię, w celu zatwierdzenia cesji terytorium Rzeczypospolitej w czasie I rozbioru Polski.

Stanisław Bohuszewicz Minkowski (ur. 1751 – zm. 28 sierpnia 1817) – sędzia ziemski miński, pułkownik wojsk koronnych, poseł na Sejm Rozbiorowy 1773-1775, deputat na Trybunał Litewski.

Paweł Jasienica, właściwie Leon Lech Beynar (ur. 10 listopada 1909 w Symbirsku, zm. 19 sierpnia 1970 w Warszawie) - polski pisarz historyczny, eseista i publicysta Tygodnika Powszechnego.

Historia

Sejm ten został zwołany na 19 kwietnia 1773 na wcześniejsze żądanie ambasadora rosyjskiego Otto Magnusa von Stackelberga, posła pruskiego Gédéona Benoît i austriackiego Karla Reviczky`ego, którzy zamierzali przeprowadzić legalizację rozbiorów przez sejm. Jednocześnie mocarstwa utworzyły wspólny fundusz korupcyjny, z kasy którego miano opłacać przychylność posłów i senatorów.

Sejm delegacyjny – forma sejmu walnego, polegająca na wyłonieniu ze składu plenarnego delegacji sejmowej, obdarzonej określonymi przez sejm pełnomocnictwami. Przyjęte przez delegację uchwały sejm akceptował na posiedzeniu plenarnym bez prawa dyskusji merytorycznych i zastosowania prawa weta.

Jan Alojzy Matejko (ur. w czerwcu 1838 w Krakowie, zm. 1 listopada 1893 w Krakowie) – malarz polski, twórca obrazów historycznych i batalistycznych, historiozof.

Już 16 kwietnia, 60 przekupionych posłów i 9 senatorów zawiązało konfederację, by nie dopuścić do jego zerwania i łatwiejszego przeforsowania akceptacji traktatów podziałowych. Marszałkiem konfederacji koronnej został Adam Poniński, całkowicie oddany Rosji. Jako marszałka konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego wyznaczono Michała Hieronima Radziwiłła. Obradom sejmu przewodniczył Poniński, który jako jurgieltnik otrzymywał z ambasady rosyjskiej stałą roczną pensję w wysokości 24 000 dukatów.

Cło generalne – jednolita opłata celna, pobierana w wysokości 3,3% wartości towarów, będących przedmiotem międzynarodowej wymiany handlowej I Rzeczypospolitej w XVII - XVIII wieku.

Adam Poniński (ur. 1732 lub 1733, zm. 23 lipca 1798 w Warszawie) – książę, jeden z przywódców konfederacji radomskiej w 1767, marszałek Sejmu Rozbiorowego 1773-1775, oraz podskarbi wielki koronny od 1775, kuchmistrz wielki koronny, przeor przeoratu polskiego zakonu kawalerów maltańskich.

Obradujący na Zamku Królewskim w Warszawie otoczeni zostali asystą wojska rosyjskiego. Posłowie Tadeusz Reytan i Samuel Korsak stanęli na czele opozycji przeciwko sejmowi pod węzłem konfederacji i marszałkowi Ponińskiemu. Wsparli ich posłowie: Franciszek Jerzmanowski, Stanisław Kożuchowski, Rupert Dunin, Jan Tymowski, J. Zaremba, Michał Radoszewski, Ignacy Suchecki, Tadeusz Wołodkowicz, Stanisław Bohuszewicz. Na nic zdało się wykradzenie przez Reytana laski marszałkowskiej, co miało uniemożliwić rozpoczęcie obrad. Nikły opór ostatecznie złamały egzekucje wojskowe w domach oponentów, groźba rozszerzenia rozbiorów o centralne ziemie Polski i spalenia Warszawy w przypadku jego kontynuacji.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.

Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska 1774-1776 – ustanowione przez Sejm Rozbiorowy 1773–1775 celem sprzedaży majątku zakonu jezuitów, skasowanego w Rzeczypospolitej.

Sejm wyłonił ze swojego grona 99-osobową delegację, składającą się z całkowicie zaufanych i kontrolowanych przez państwa ościenne posłów i senatorów, której zadaniem było podpisanie traktatów cesyjnych. 18 września 1773 delegacja podpisała traktaty podziałowe z przedstawicielami mocarstw.

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.

Cesja – w prawie międzynarodowym – odstąpienie przez państwo części swojego terytorium na rzecz drugiego, potwierdzone umową międzynarodową. Formalnie składa się z dwóch etapów: 1. zrzeczenia się praw do obszaru przez cedenta i zobowiązanie się do pozostawienia swobody działania drugiej stronie, 2. faktycznego objęcia władzy na danym obszarze przez cesjonariusza. Niekiedy podkreśla się konieczność uznania cesji przez państwa trzecie, np. dla zachowania statusu prawnego obszaru (neutralizacja, prawo tranzytu) czy konieczność przeprowadzenia plebiscytu wśród ludności (wiele takich postanowień zawarto w traktacie wersalskim).

30 września sejm zatwierdził traktat podziałowy. Wprowadził też zmiany ustrojowe, powołując Radę Nieustającą przy królu, jako pierwowzór gabinetu ministrów, a także Komisję Edukacji Narodowej. Ponadto ustalił jednolity podatek, przywrócił cła generalne, ograniczył znacznym stopniu władzę hetmanów i unowocześnił strukturę wojska. Szlachta uzyskała prawo zajmowania się handlem, rzemiosłem i bankowością, wreszcie zapowiedziano ulżenie doli chłopstwa.

Carl Emmerich Aleksander, baron Reviczky von Revisnye (węg. Károly Imre Sándor Reviczky) (ur. 1737 – zm. 1793) – dyplomata austriacki, poseł austriacki w Warszawie (do 1779), ambasador w Berlinie w latach 1782-1786 i w Londynie, Węgier.

Franciszek Jerzmanowski herbu Dołęga (ur. 1737 – zm. 1802) – chorąży inowłodzki, burgrabia łęczycki od 1768, działacz polityczny i poseł na sejmy, w tym na Sejm Wielki, kawaler Orderu Świętego Stanisława.

W marcu 1775 podpisany został bardzo niekorzystny dla Rzeczypospolitej traktat handlowy z Prusami, który na wiele lat osłabił polski handel bałtycki.

11 kwietnia 1775 sejm zakończył swoją działalność na niekorzyść Polski.

15 kwietnia 1775 posłowie: Rupert Dunin, Tomasz Przyjemski, Franciszek Jerzmanowski i Stanisław Kożuchowski wnieśli manifest w grodzie warszawskim o nieważności wszystkich postanowień sejmu od 1773 do 1775 roku.

Zobacz też

Posłowie na Sejm Rozbiorowy 1773-1775

Sejm niemy

Sejm grodzieński

Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska

Przypisy

Bezprawną, gdyż niezapowiedzianą w porę; Paweł Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów. Dzieje agonii, PIW, Warszawa 1982, ISBN 83-06-00788-3, str.350
Mirosław Frančiċ Franciszek Jerzmanowski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XI, 1964-1965, s. 180.
Wojciech Szczygielski, Bronisław Wojciechowski, Tomasz Przyjemski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XXIX/2 1986, s. 187.