Wstęp

Istotną cechą (definicyjną) małżeństwa są stosunki seksualne. Nie znaczy to jednak, że małżeństwo jest jedyną instytucją społeczną regulującą życie płciowe.

Stosunek do przedmałżeńskiego życia płciowego dziewcząt i chłopców jest na ogół różny, co nie oznacza, że wszędzie większy rygoryzm obowiązuje dziewczęta, jak to ma miejsce w społeczeństwie europejskim. W większości społeczeństw, zwłaszcza tych ekonomicznie i strukturalnie prostych, występują – najczęściej akceptowane – przedmałżeńskie i pozamałżeńskie stosunki seksualne. W społeczeństwach tych do życia płciowego przywiązuje się na ogół stosunkowo mniejszą wagę niż w kulturze europejskiej; mniej jest związanych z nim zakazów i nakazów.

Małżeństwo może zakładać, że narzeczona ma być dziewicą lub nie; w drugim przypadku, czyli wtedy, gdy nie musi być dziewicą, najczęściej nie może mieć dziecka lub może a nawet dobrze by miała. Dziś najniżej na świecie dziewictwo cenią Szwedzi. W niektórych społecznościach warunkiem zawarcia małżeństwa jest brak dziewictwa (np. u Masajów z Aryki pierwszą noc po zaślubinach spędzał z panną młodą swat, co jest wariantem znanego prawa pierwszej nocy). Niekiedy zdarza się, że na małżonki mogą być preferowane kobiety, które już urodziły dziecko - mężczyzna ma wtedy pewność, że jest to kobieta płodna i radząca sobie z macierzyństwem (zwyczaje takie panują np. fińskim plemieniu Wotiaków).

W społeczeństwach patriarchalnych zwykle szczególny nacisk kładzie się na seksualną czystość dziewczyny przed ślubem i jej wierność małżeńską. W społeczeństwach matrylinearnych natomiast nie przywiązuje się tak wielkiego znaczenia do przedmałżeńskiej czystości seksualnej dziewcząt, ale chłopców również nie ogranicza się w tym zakresie. Innymi słowy rygoryzm wobec żon jest więc na ogół większy w społeczeństwach patrylinearnych niż w matrylinearnych, w których kobieta w zasadzie nie jest potępiana za zdradę małżeńską.

Kobiety wykazują całkiem naturalną skłonność do rozwiązłości o tyle o ile nie zostaną przed tym powstrzymane przez mężczyzn (ojców, ewentualnie braci a następnie mężów), co w skrajnych przypadkach skutkuje zabójstwami honorowymi. Za powyższymi skłonnościami przemiawia nie tylko budowa i funkcjonowanie męskich genitaliów (zob. kontekst biologiczny) ale i różne przejawy kultury (przykładowo w w okresie średniowiecza mężczyźni otaczali kultem Maryję Dziewicę podsuwając ją za wzór kobietom jednak kobiety w tym czasie czciły i otaczały kultem przede wszystkim Marię Magdalenę, która uchodziła niemal za symbol nierządu i cudzołóstwa- zob. też. Chrystus i cudzołożnica). Istotnie mężczyźni chętnie stanowią prawa, które ograniczają swobodę seksualną mężczyzn (w domyśle innych mężczyzn) i swobodę kobiet, które użyczają swoich wdzięków mężczyznom (w domyśle innym mężczyznom) choć ci sami męscy prawodawcy wcale nie zamierzają tych praw przestrzegać. Efektem takiej dwulicowości jest powszechna rozbieżność oficjalnych artykulacji i przyjętych praktyk.

Mężczyźni nigdy nie mogą być pewni swojego ojcostwa – w kulturze patriarchalnej gdzie istnieje silna rywalizacja o kobiety zawsze istnieje ryzyko, że geny danego mężczyzny zostaną wykluczone z dalszej reprodukcji dlatego mężczyznom potrzebna jest agresja, potrzebne są też represje, które powstrzymywały innych mężczyzn przed seksualnym dostępem do kobiet, którymi zawładnęli lub chcieliby zawładnąć na wyłączność. Natomiast kobiety zawsze mogą być pewne swojego macierzyństwa a to kto stanie się biologicznym ojcem ich dzieci, jeśli nie ma w tym względzie presji społecznej, stanowi z punktu widzenia kobiety sprawę drugorzędną. Kobietom do osiągnięcia sukcesu reprodukcyjnego do niczego nie przydaje się więc agresja, nie przydają się też do niczego ograniczenia swobody seksualnej. Anglojęzyczny slogan make love not war (kochaj się i nie wojuj) dość dobrze oddaje takie podejście. Faktycznie w znanych kulturach matrylinearnych, a w szczególności matrocentrycznych gdzie to zasadniczo kobiety zajmują się opieką nad dziećmi, nie przywiązuje się wagi do biologicznego ojcostwa i panują bardzo swobodne obyczaje seksualne. Analogii można doszukać się również w naturze – porównując dwa najbliżej spokrewnione z ludźmi gatunki: szympansa pospolitego i bonobo. O ile wśród szympansów zwyczajnych panują stosunki patriarchalne i samce odznaczają się znaczną dozą agresji o tyle u szympansa bonobo panuje matriarchat a wszelka agresja jest bardzo szybko udaremniana czemu służą właśnie zachowania seksualne. Warto też zwrócić uwagę na kraje skandynawskie (takie jak na przykład Szwecja) gdzie udział kobiet w życiu politycznym (w wybieralnych organach politycznych takich jak parlament kobiety stanowią często do 50%), społecznym i religijnym (dopuszcza się na przykład kapłaństwo kobiet) jest najwyższy. Kraje skandynawskie od lat uchodzą za kraje o największej (przynajmniej w kręgu kultury europejskiej) swobodzie życia seksualnego. Znamienne też, że jednocześnie są to kraje, które unikały w XX wieku, przynajmniej tam gdzie to było możliwe, uczestnictwa w konfliktach zbrojnych (w szczególności Szwecji udało się zachować neutralność zarówno podczas pierwszej jak i drugiej wojny światowej).

Źródeł represji seksualności, wychodzenia poza monogamię czy społecznie usankcjonowane związki można doszukać się w kulturze patriarchalnej, która najpełniej wyraża się poprzez religie patriarchalne (takie jak judaizm, chrześcijaństwo czy islam). Błędem byłoby jednak przypisywanie tych represji samym religiom gdyż wynikają one u źródeł z zasad życia społecznego, które dopiero wtórnie są asymilowane przez religie i w drodze reifikacji uzyskują status niepodważalnych, sakralnych dogmatów a tym samym ulegają ugruntowaniu i kształtują następnie kodeksy moralne przekazywane wiernym. Wierni natomiast praktykują je często bez uświadomienia sobie ich źródła ani pierwotnego sensu uznając je za oczywistość. Przykładowo w kulturach, w których instytucja małżeństwa pełni ważną funkcję w zawieraniu aliansów pomiędzy grupami krewniaczymi ojcowie i bracia dokładają wszelkich starań aby kobieta "przekazana" przyszłemu mężowi z innej grupy spełniała jego oczekiwania, które mają też odzwierciedlenie w szerszych oczekiwaniach społecznych. Przyszły mąż i jego rodzina oczekuje, że jego przyszła żona będzie dziewicą i pozostanie mu wierna seksualnie gdyż tylko to zapewnia jemu pewność ojcostwa i wyklucza, że nie przyjmie kobiety obarczonej "kukułczym jajem" (skutkiem czego musiałby wychowywać nie swoje dziecko). Kobieta, która nie spełnia tych wymogów staje się w takiej "wymianie małżeńskiej" swego rodzaju wadliwym, oszukanym "towarem" a taki "towar" musi zostać odrzucony. Dziewczyna wydawana za mąż w takich okolicznościach, jeśli nie zachowa dziewictwa rujnuje więc możliwość przeprowadzenia wymiany pomiędzy szerszymi grupami krewniaczymi - rodzinami, tym samym torpedując całe życie społeczne takich grup. Stąd też zwyczaj zabójstw honorowych, gdy ojcowie lub bracia z rodziny kobiety usuwają "nieprzydatny towar", który przynosi "hańbę" ich rodzinie. W ten sposób rodzina odzyskuje honor a wykonawca zabójstwa zyskuje status rodzinnego bohatera. Ponieważ wszystko odbywa się w kulturze patrialchalnej znaczenie mają więc tu tylko mężczyźni (ojcowie, bracia, przyszły mąż i mężczyźni z jego grupy krewniaczej) a nie kobiety. To oni decydują za kogo wydać kobietę za mąż i dopuszczają się ewentualnych przymuszeń by uzyskać oczekiwane skutki. Zabójstwa honorowe są skrajnym ale też i najbardziej jaskrawym przejawem represji seksualności jaka występuje w kulturach patriarchalnych. Zabójstw takich najczęściej dopuszczają się wyznawcy islamu i, znacznie jednak rzadziej, chrześcijaństwa.

Do wyłączności i pełnej wierności żony zobowiązane są więc w kulturze patriarchalnej, zwłaszcza gdy panuje silna religia patriarchalna czyli ukształtowana i zdominowana przez mężczyzn. Było tak więc w Atenach okresu klasycznego (ale poza Atenami już nie tak ściśle), w Europie od średniowiecza do połowy XX wieku. Było i nadal tak jest w krajach arabskich (zob. też historia małżeństwa). W małżeństwach i kulturach tzw. patriarchalnych, tj. w takich, w których mężczyźni mają prawa i przywileje a kobiety niewielkie, mężczyźni często używają agresji wobec żon i potajemnych kochanków. W skrajnych przypadkach mąż próbuje zabić żonę, kochanka lub oboje. Kobieta była i bywa dziś ostro karana, nawet zabijana za posiadanie kochanka, niekiedy tylko za podejrzenie, że go ma. W takich sytuacjach przeciętne kobiety nie ryzykują, by praktykować otwartość małżeństwa.

Ponadto postulat nierozerwalności raz zawartego małżeństwa i połączony z nim wymóg całkowitej wierności seksualnej próbują wprowadzić niektóre ortodoksyjne odłamy religijne: Katolicy, Kwakrowie, Amisze, Mormoni, członkowie sekty Moona i inni.

Kultura euroamerykańska była przez wieki kształtowana przez judochrześcijanski model życia seksualnego, który z czasem zasymilował zasady życia w społecznościach patriarchalnych (choć w początkowym okresie swojego istnienia chrześcijaństwo było religią bardzo mocno sfeminizowaną). W kontekście różnych kultur, szczególnie poza dużymi systemami cywilizacyjno-kulturowymi, model taki jawi się jednak bardziej jako patologia niż coś powszechnego. Znany amerykański antropolog George Murdock ustalił, że kultura euroamerykańska ma w sobie niemal totalne tabu wobec cudzołóstwa - zakaz wszelkich kontaktów seksualnych poza relacją małżeńską. Podkreśla on, że kultura zachodnia jest „mocno dziwaczna” pod tym względem. Z dostępnych danych wynika, że całkowity zakaz relacji seksualnych poza małżeństwem występuje u maksymalnie 5 procent społeczeństw na świecie. Niektóre pozamałżeńskie związki seksualne stanowią pewien rodzaj instytucji, tak jak na przykład ofiarowywanie żony gościowi, przyjacielowi lub bratu w celu jednorazowego lub dłuższego współżycia. Istnieją też mniej zinstytucjonalizowane formy swobody seksualnej.