Selene - mitologia - Polski Serwis Naukowy

Popiersie Selene (Luny),
marmurowy relief na sarkofagu z III
wieku n.e., termy Dioklecjana w Rzymie.

Bogini Księżyca
(w himationie, z półksiężycem i pochodnią), marmurowa kopia rzymska wg greckiego oryginału z III wieku p.n.e., Muzea Watykańskie w Watykanie.

Bogini Księżyca Selene,
malowidło na attyckim kyliksie czerwonofigurowym, V wiek p.n.e.,
Altes Museum w Berlinie.

Selene (także Księżyc, gr. Σελήνη Selḗnē ‘Księżyc’, łac. Luna ‘Księżyc’) – w mitologii greckiej tytanida, bogini i uosobienie Księżyca.

Teogonia (gr. θεογονία theogonia) - część teologii lub mitologii, zajmująca się kwestią pochodzenia bogów. Jest to najczęściej pieśń przedstawiająca narodziny bogów. Religioznawstwo współczesne traktuje kwestie teogoni symbolicznie, uznając opisywane przez nią zdarzenia jako wyraz wielu funkcji sfery sacrum. Przykładem teogoni jest Teogonia Hezjoda opisująca powstanie i losy bogów greckiego panteonu, a także teogonie indyjskie zawarte w Puranach.

Język grecki albo greka — język indoeuropejski z grupy helleńskiej, w starożytności ważny język basenu Morza Śródziemnego. W cywilizacji Zachodu zaadaptowany obok łaciny jako język terminologii naukowej, wywarł wpływ na wszystkie współczesne języki europejskie, a także część pozaeuropejskich i starożytnych. Od X wieku p.n.e. zapisywany jest alfabetem greckim. Obecnie, jako język nowogrecki, pełni funkcję języka urzędowego w Grecji i Cyprze. Jest też jednym z języków oficjalnych Unii Europejskiej. Po grecku mówi współcześnie około 15 milionów ludzi.

Należała do drugiego pokolenia tytanów. Była bóstwem związanym z kultem Księżyca. Według wierzeń starożytnych Greków przemierzała nocne niebo na srebrnym rydwanie, zaprzężonym w parę białych koni (lub mułów albo krów), który najbardziej jaśniał w czasie księżycowej pełni. Swą wędrówkę rozpoczynała (wynurzała się z fal Okeanosa) na Wschodzie i kończyła (zanurzała się w falach Okeanosa) po drugiej stronie widnokręgu, na Zachodzie. Przypisywano jej wpływ na praktyki magiczne i stan zdrowia.

Eos (także Świt, Jutrzenka, gr. Ἠώς Ēṓs, łac. Aurora, ’jutrzenka’) – mit. gr. tytanida, bogini i uosobienie zorzy porannej, brzasku i świtu.

Malarstwo wazowe – wykonywane na naczyniach ceramicznych malunki, szczególnie obecne w kulturze helleńskiej. Stanowią one źródło wiedzy o rozwoju cywilizacyjnym i historii miejsca, z którego pochodzą. Pozwalają badaczom określić technikę, czas i miejsce wyrobu naczynia, a także kierunek artystyczny, w jakim rozwijał się dany styl. Dostarczają informacji o zwyczajach panujących na terenie, z którego pochodzą; mitologii, wojnach i uzbrojeniu, sposobach walki i polowań.

Uchodziła za córkę tytana Hyperiona i tytanidy Tei oraz za siostrę Heliosa i Eos, przypuszczalnie także Tytana. Jej rzymską odpowiedniczką była Luna. Z Zeusem, swoim kochankiem, miała dwie córki Pandię (Pandeję) i Herse (Rosę). O jej względy zabiegał również bóg Pan. Jedna z wersji mitu podaje, iż jego starania były daremne, zaś według drugiej wersji została jego kochanką i otrzymała od niego w darze stado białych wołów.

Bóstwa lunarne – typ bóstw uranicznych, będących personifikacją Księżyca, jego faz, funkcji i stanów (np. bóstwa zaćmienia Księżyca lub księżycowego halo, jak bogini Hine-korako u Maorysów z Nowej Zelandii).

Vojtech Zamarovský, czes. Vojtěch Zamarovský, (ur. 5 października 1919 w Trenczynie lub Zamarovcach[1][2] w Czechosłowacji, ob. Słowacji, zm. 26 lipca 2006 w Pradze w Czechach) – słowacki prozaik, autor słowackiej i czeskiej literatury faktu, publicysta, badacz historii starożytnej, m.in.: Grecji, Rzymu, Egiptu, Mezopotamii, Sumeru, propagator kultury i ideologii hellenizmu, tłumacz, doktor prawa, podróżnik, agent wywiadu [3][4][5][6][7][8].

Powszechnie uważano Artemidę (w późniejszym czasie także Hekate) za boginię Księżyca (lub księżycowej poświaty), stąd kult Selene należał do rzadkości. Boską cześć oddawano Selene głównie na Peloponezie.

Selene jest postacią, która w mitach pojawia się sporadycznie. Najbardziej znany mit opowiada o miłości bogini do Endymiona (pięknego i młodego pasterza, królewicza elijskiego), którego odwiedzała w grocie na wzgórzu Latmos.

W sztuce przedstawiana jest zwykle jako urodziwa „białolica” kobieta z wielkimi skrzydłami u ramion, w świetlistym peplosie i himationie, z pochodnią w ręce, z półksiężycem, w diademie.

Księżyc (, nieco więcej niż 1/4 średnicy Ziemi. Oznacza to, że objętość Księżyca wynosi około 1/50 objętości kuli ziemskiej. Przyspieszenie grawitacyjne na jego powierzchni jest blisko 6 razy słabsze, niż na Ziemi. Księżyc wykonuje pełny obieg wokół Ziemi w ciągu 27,3 dnia (tzw. miesiąc syderyczny), a okresowe zmiany w geometrii układu Ziemia-Księżyc-Słońce powodują występowanie powtarzających się w cyklu 29,5-dniowym (tzw. miesiąc synodyczny) faz Księżyca.

Styl czerwonofigurowy (technika czerwonofigurowa, malarstwo czerwonofigurowe) – sposób zdobienia greckich wyrobów ceramicznych w starożytności. Styl ten narodził się w Atenach w VI wieku p.n.e.

Wyobrażenie o bogini przejawia się w greckim malarstwie wazowym i rzeźbie (wschodni przyczółek Partenonu, reliefy na rzymskich sarkofagach), w malarstwie olejnym, w poezji i prozie.

Imieniem bogini została nazwana jedna z planetoid – 580 Selene. Od Selene pochodzą nazwy pojęć związanych z Księżycem, takie jak: selenologia, selenografia, selenofizyka, Selenita oraz selenit (gr. selēnítēs ‘księżycowy’) – minerał, którego połysk przypomina księżycową poświatę.

Watykan, Państwo Watykańskie (wł. Città del Vaticano, Stato della Città del Vaticano, łac. Status Civitatis Vaticanae) – państwo-miasto europejskie, enklawa w Rzymie. Najmniejsze państwo świata pod względem powierzchni.

Pierre Grimal (ur. 21 października 1912 w Paryżu, zm. 11 listopada 1996 w Paryżu) - francuski historyk specjalizujący się z historii starożytnego Rzymu.

Zobacz też

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Selene

Zobacz hasło Selene w Wikisłowniku

Zobacz w Wikiźródłach:
Endymion
Z księżycowych woni

bóstwa lunarne

bóstwa uraniczne

drzewo genealogiczne bóstw greckich

kult lunarny

Uwagi

Z półksiężycem, w diademie była przedstawiana także grecka bogini Artemida. Na wzór greckiej Selene przedstawiano rzymską Lunę.

Przypisy

Carlos Parada: Titans (Second generation, descending from the first) (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2010-05-02].
↑ Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 406-407. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
↑ Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 318. ISBN 83-04-04673-3.
↑ Początki świata. W: Zygmunt Kubiak: Mitologia Greków i Rzymian. Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 47-48. ISBN 83-7391-077-8.
↑ Bóstwa ciał niebieskich i wiatrów. W: Michał Pietrzykowski: Mitologia starożytnej Grecji. Warszawa: Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, 1979, s. 168. ISBN 83-221-0111-2.
Bogowie światła i powietrza. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 71. ISBN 80-8046-098-1.
Jan Parandowski, op.cit., s. 74. ISBN 83-210-0677-9.
Pierre Grimal, op.cit., s. 126. ISBN 83-04-04673-3.
Pierre Grimal, op.cit., s. 85. ISBN 83-04-04673-3.
Aaron J. Atsma: Titan (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-12-06].
Mała encyklopedia kultury antycznej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1990, s. 669. ISBN 83-01-03529-3.
Aaron J. Atsma: Pandeia (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-05].
Aaron J. Atsma: Herse (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2010-05-05].
Pierre Grimal, op.cit., s. 43. ISBN 83-04-04673-3. Cytat: „Już starożytni tłumaczyli postać Artemidy jako personifikację Księżyca, który błądzi w górach”.
Władysław Kopaliński: Słownik symboli. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0746-3.
Vojtech Zamarovský, op.cit., s. 68. ISBN 80-8046-098-1.
Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 524: Fax (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-12-06].
Henryk Sienkiewicz: Quo vadis:Rozdział 3. W: Wikiźródła [on-line]. [dostęp 2010-12-07]. Cytat: „[...] Na tę bladą Selenę [...]”.
Selenologia. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-05]. Cytat: „selenologia «nauka o Księżycu»”.
Selenografia. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-05]. Cytat: „selenografia «dział astronomii zajmujący się opisem powierzchni Księżyca i opracowaniem jego map»”.
Anton Hajduk, Ján Štohl (red.): Encyklopédia astronómie. Bratislava: Obzor, 1987, s. 545. (słow.)
Selenofizyka. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-05]. Cytat: „selenofizyka «nauka badająca warunki panujące na Księżycu»”.
Selenita. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-05]. Cytat: „Selenita «domniemany mieszkaniec Księżyca»”.
Selenit. W: Słownik języka polskiego, Portal Wiedzy PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN SA, 1997-2010. [dostęp 2010-05-05].

Bibliografia

Aaron J. Atsma: Selene (ang.). W: The Theoi Project: Greek mythology. Exploring mythology in classical literature and art. [on-line]. 2000-2008. [dostęp 2009-10-29].
Selene (ang.). W: Greek myth index [on-line]. 2007. [dostęp 2010-08-04].
Hezjod: Teogonia. Sandomierz: Armoryka, 2010. ISBN 83-62173-44-0.
Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2003, s. 1170. ISBN 83-7399-022-4.
Henry George Liddell, Robert Scott: A Greek-English Lexicon: σελήν-η (ang.). W: Perseus Digital Library [on-line]. [dostęp 2011-08-01].
Carlos Parada: Selene (ang.). W: Greek Mythology Link [on-line]. [dostęp 2009-10-29].
Oskar Seyffert: Dictionary of Classical Antiquities, 1894, s. 572: Selene (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-12-06].
William Smith: Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1867, T. 3, s. 767: Selene (ang.). W: The Ancient Library. The complete classics bookshelf on the web. [on-line]. 2005. [dostęp 2010-08-04].