Serb. - Polski Serwis Naukowy

język chorwacki, język bośniacki, język serbski (2006)

Język serbsko-chorwacki (serbochorwacki, chorwackoserbski, chorwacki czyli serbski) – obecnie jest to kontrowersyjna (patrz poniżej) nazwa zbioru blisko spokrewnionych języków standardowych i dialektów (diasystem), należących do grupy południowej języków słowiańskich.

Włochy (Republika Włoska, wł. Italia, Repubblica Italiana) – państwo położone w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim, będące członkiem wielu organizacji, m.in.: UE, NATO, należące do ośmiu najbardziej uprzemysłowionych i bogatych państw świata – G8.
Język – ukształtowany społecznie system budowania wypowiedzi, używany w procesie komunikacji interpersonalnej. Na język składają się dwa elementy:

Języki i dialekty te używane są w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Serbii i Czarnogórze oraz przez mniejszości serbskie i chorwackie w Słowenii, Austrii, na Węgrzech, we Włoszech i Rumunii. W sumie posługuje się nimi ok. 21 milionów ludzi.

Do momentu politycznego rozpadu Jugosławii język serbskochorwacki uważany był powszechnie za jeden standardowy język południowosłowiański, posiadający jednak wariantową budowę. W jego obrębie najczęściej wyróżniano dwa wyraźnie spolaryzowane warianty – zachodni (chorwacki, zagrzebski) oraz wschodni (serbski, belgradzki). Obszar Bośni i Hercegowiny traktowano jako przestrzeń przenikania się obu wspomnianych wariantów. Począwszy od lat 70. XX w. zaczęły pojawiać się teorie, zgodnie z którymi w języku serbsko-chorwackim zaczęto wyodrębniać jeszcze dwa inne warianty (subwarianty) bośniacko-hercegowiński oraz czarnogórski.

Serbia, Republika Serbii (serb. Република Србија) – państwo w południowej Europie, powstałe 5 czerwca 2006 roku po rozpadzie państwa Serbii i Czarnogóry. Stolicą jest Belgrad. Serbia graniczy z Węgrami na północy, Rumunią i Bułgarią na wschodzie, Macedonią i Albanią na południu oraz z Czarnogórą, Chorwacją i Bośnią i Hercegowiną na zachodzie.
Alfabet łaciński (łacinka), tzw. alfabet rzymski – alfabet, system znaków służących do zapisu większości języków europejskich oraz wielu innych. Jest najbardziej rozpowszechnionym alfabetem na świecie – posługuje się nim ok. 35% ludzkości. Wywodzi się z systemu służącego do zapisu łaciny.

Jeden język czy wiele języków?

Trudno w chwili obecnej o niekontrowersyjną odpowiedź na pytanie, czy istnieje jeden język serbsko-chorwacki, czy też odrębne języki: serbski i chorwacki (ewentualnie również bośniacki, czarnogórski, burgenlandzki i molizański). Zagadnienie to jest dosyć skomplikowane. Z punktu widzenia lingwistyki rozróżnienie między wariantami jednego języka a spokrewnionymi językami jest zresztą w dużym stopniu arbitralne.

Dialekt czakawski (po chorwacku čakavsko narječje, čakavština, čakavica) — jeden z trzech głównych dialektów języka chorwackiego, wyróżnianych na podstawie różnic w wymowie i postaci zaimka pytającego co. Nazwa dialektu pochodzi od formy tego zaimka - ča (w dwu pozostałych dialektach, kajkawskim i sztokawskim - zaimek ten ma postać odpowiednio kaj i što).
Język serbski (cрпски, srpski) – jedna z uregulowanych wersji dialektu sztokawskiego, używana głównie przez Serbów i Czarnogórców w Serbii, Czarnogórze, Bośni i Hercegowinie oraz w innych krajach.

Wydaje się jednak, że najwłaściwszym jest przyjąć, iż język serbsko-chorwacki funkcjonował jako wariantowy język standardowy do końca XX w. Wówczas to jego warianty zostały podniesione przez swoich użytkowników do rangi języków standardowych (literackich). Z chwilą promocji nowych języków standardowych: bośniackiego, chorwackiego i serbskiego, język serbsko-chorwacki stał się językiem martwym.

Czarnogóra ( – państwo w Europie Południowej. Leży na wybrzeżu Morza Adriatyckiego i graniczy z Serbią, Kosowem, Chorwacją, Bośnią i Hercegowiną oraz Albanią.
Kultura (z łac. colere = "uprawa, dbać, pielęgnować, kształcenie") – termin ten jest wieloznaczny, pochodzi od łac. cultus agri ("uprawa ziemi"), interpretuje się go w różny sposób przez przedstawicieli różnych nauk. Kulturę można określić jako ogół wytworów ludzi, zarówno materialnych, jak i niematerialnych: duchowych, symbolicznych (takich jak wzory myślenia i zachowania).

Wielu językoznawców z obszarów byłej Jugosławii uważa, że termin "język serbsko-chorwacki" jest już nieaktualny. Za jeden z powodów tego stanowiska można uznać burzliwy przebieg wojny domowej, która doprowadziła do rozpadu państwa jugosłowiańskiego.

Należy zdać sobie sprawę, że przez język możemy rozumieć jedną z dwóch rzeczy: albo język standardowy czyli literacki (o ustalonej pisowni, leksyce i gramatyce, używany w literaturze, prasie i telewizji) albo zbiór dialektów (regionalnych wariantów języka).

Przyjmijmy najpierw pierwsze znaczenie terminu. Powstanie serbsko-chorwackiego języka standardowego było efektem tzw. umowy wiedeńskiej z 1850 roku, w której Serbowie i Chorwaci postanowili stworzyć wspólny język literacki. Unifikacja nie została jednak nigdy doprowadzona do końca i stworzony w drodze realizacji porozumienia język posiadał pewne odmienności pozwalające mówić o jego wariantowej budowie. Do lat 90. XX w. serbsko-chorwacki najczęściej uważany był za jeden język, jako jeden wariantowy kod funkcjonował w obiegu naukowym, posiadając zresztą status jednego z trzech języków urzędowych Jugosławii (pod różnymi nazwami, np. w Chorwacji używana była nazwa "język chorwacki czyli serbski" – chorw. "hrvatski ili srpski jezik" – natomiast w Serbii do roku 2006 oficjalnie funkcjonowała nazwa "język serbochorwacki").

Język prasłowiański jest to należący do rodziny języków indoeuropejskich wspólny prajęzyk dawnych Słowian, z którego później wykształciły się poszczególne języki słowiańskie. Za koniec istnienia języka prasłowiańskiego uznaje się przełom V i VI wieku n.e.
Dialekt (gr. διάλεκτος dialektos – "rozmowa, sposób mówienia") – regionalna odmiana języka, odznaczająca się swoistymi cechami fonetycznymi, leksykalnymi itp. Każdy posiada pewną liczbę wyrazów nie znanych innym odmianom, różnice leksykalnie mogą wynikać z odmiennych warunków przyrodniczych i kulturowych.

Po rozpadzie Jugosławii narody uprzednio ją współtworzące starają się podkreślać swoją odrębność, również w dziedzinie językowej. Dlatego języki serbski, chorwacki, bośniacki i czarnogórski zostały przez nowo powstałe państwa uznane za odrębne. W Bośni formalnie funkcjonują trzy języki urzędowe: chorwacki, serbski i bośniacki. Istnieje również tzw. standard BCS (bośniacki-chorwacki-serbski), jest to wersja używana przez Międzynarodowy Trybunał Karny do spraw byłej Jugosławii. Można zauważyć oznaki powstawania kolejnego standardu – czarnogórskiego. Poszczególne warianty rozwijają się niezależnie (na przykład w języku chorwackim wprowadzane są reformy, które zwiększają różnice między nim a serbskim).

ISO 9 to międzynarodowy standard transliteracji cyrylicy na znaki alfabetu łacińskiego. Najnowsza wersja standardu została opracowana w 1995 r. przez komitet TC 43 Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO).
Bośnia i Hercegowina (BiH, bośniacki i chorwacki: Bosna i Hercegovina, serbski: Босна и Херцеговина, Bosna i Hercegovina) – państwo w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach, powstałe po rozpadzie Jugosławii. Graniczy od zachodu i północy z Chorwacją, a z Serbią i Czarnogórą od wschodu. Składa się z dwóch organizmów: Bośniacko-Chorwackiej Federacji Bośni i Hercegowiny oraz Republiki Serbskiej.

Osobna grupa argumentów na rzecz odrębności poszczególnych języków standardowych oparta jest na odrębności kulturowej używających ich narodów oraz na odmiennym rozwoju historycznym tych języków przed XIX w. Niektórzy zwolennicy tego poglądu twierdzą ponadto, że nazwa "język serbsko-chorwacki" oznaczała nieistniejący, postulowany byt uwarunkowany wyłącznie czynnikami politycznymi.

Słowenia, Republika Słowenii (słoweń. Slovenija, Republika Slovenija) – państwo położone w Europie Środkowej, posiadające niewielki odcinek 46,6 km dostępu do Morza Adriatyckiego. Słowenia należy do NATO od 29 marca 2004, jest też członkiem UE od 1 maja 2004 roku.
William Szekspir (ang. William Shakespeare; ur. prawdopodobnie 23 kwietnia 1564, data chrztu: 26 kwietnia 1564, miejsce ur. Stratford-upon-Avon, zm. 23 kwietnia 1616 tamże) – angielski poeta, dramaturg, aktor. Powszechnie uważany za jednego z najwybitniejszych pisarzy literatury angielskiej oraz reformatorów teatru.

Z drugiej strony językowe różnice między serbskim a chorwackim językiem standardowym są mniejsze niż między amerykańskim a brytyjskim angielskim. Dotyczą głównie słownictwa i stylistyki, w minimalnym stopniu również gramatyki i fonetyki.

Oto przykład urzędowego komunikatu w trzech językach urzędowych Bośni i Hercegowiny:

bośniacki: SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodijelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.

chorwacki: PRIOPĆENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U ožujku 2004. godine, Agencija Moody's je dodijelila Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 s pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.

serbski (łacinka): SAOPŠTENJE ZA JAVNOST: Bosna i Hercegovina očekuje povećanje kreditnog rejtinga. U martu 2004. godine, Agencija Moody's dodijelila je Bosni i Hercegovini prvi suvereni kreditni rejting, B3 sa pozitivnim izgledima. U svjetlu značajnog napretka u izgradnji države od dodjele prvog kreditnog rejtinga, Moody's razmatra moguće povećanje rejtinga Bosne i Hercegovine.

serbski (cyrylica): САОПШТЕЊЕ ЗА ЈАВНОСТ: Босна и Херцеговина очекује повећање кредитног рејтинга. У марту 2004. године, Агенција Moody's додијелила је Босни и Херцеговини први суверени кредитни рејтинг, Б3 са позитивним изгледима. У свјетлу значајног напретка у изградњи државе од додјеле првог кредитног рејтинга, Moody's разматра могуће повећање рејтинга Босне и Херцеговине.

Jeżeli natomiast mamy na myśli nie języki standardowe, lecz serbsko-chorwackie dialekty, to są one bardzo zróżnicowane, ale różnice te nie mają wiele wspólnego z podziałem na serbski, chorwacki i bośniacki. Największe zróżnicowanie występuje w Chorwacji.

Dalmacja (chorw. Dalmacija, wł. Dalmazia, serb. Далмација) – kraina historyczna w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie oraz Czarnogórze na wschodnim wybrzeżu Adriatyku.
Istria (słń. i chor. Istra, wł. Istria) - półwysep w południowej Europie, w północnej części Morza Adriatyckiego. Zdecydowana jego większość należy do Chorwacji, tylko niewielka północna część do Słowenii, a najbardziej na północ wysunięte miasteczko Muggia do Włoch. Leży między zatokami Triesteńską, Kvarner i Rijecką. Za północno-wschodnią granicę półwyspu uznaje się zazwyczaj pasmo górskie Ćićarija i dolinę rzeki Rosandra (słń. Glinščica). Powierzchnia: ok. 3,5 tys. km². Ludność ok. 330 tys. (z tego ok. 235 tys. w Chorwacji, ok. 80 tys. w Słowenii, ok. 15 tys. we Włoszech).

Hanna Dalewska-Greń w Językach słowiańskich opatruje odmiany literackie języka używane współcześnie przez Serbów i Czarnogórców, Chorwatów oraz bośniackich Muzułmanów (Bośniaków) terminem serbski/chorwacki, uważając, że niewątpliwe różnice między nimi powinny być opisywane na poziomie "o stopień niższym" i świadomie pomijając kształtujący się w ostatnich latach i będący w trakcie standaryzacji język bośniacki.

Chorwacja (Republika Chorwacji) – państwo w Europie Południowej, nad Morzem Adriatyckim, graniczy od południa z Bośnią i Hercegowiną i Czarnogórą, od wschodu z Serbią oraz Węgrami i Słowenią od północy. Od południowego zachodu posiada dostęp do Morza Adriatyckiego. Niepodległość uzyskała w 1991 roku, odłączając się od Jugosławii.
Dialekt kajkawski (po chorwacku kajkavsko narječje, kajkavština, kajkavica) — jeden z trzech głównych dialektów języka chorwackiego, wyróżnianych na podstawie różnic w wymowie i postaci zaimka pytającego co. Nazwa dialektu pochodzi od formy tego zaimka, używanego na północy Chorwacji - kaj (w dwóch pozostałych dialektach, sztokawskim i czakawskim - zaimek ten ma postać odpowiednio što i ča).

Dialekty

Na obszarze diasystemu serbsko-chorwackiego występują trzy duże dialekty (narzecza, względnie grupy dialektów): sztokawski, kajkawski i czakawski. Dialekt sztokawski Hercegowiny stanowi podstawę dla wszystkich trzech języków standardowych: serbskiego, chorwackiego i bośniackiego. Należy zauważyć, że różnice w użyciu dialektów i ich wariantów są uzależnione geograficznie, a nie etnicznie. Liczba różnic jest na tyle duża, że nie wszystkie dialekty są między sobą zrozumiałe.

Unicode (zwany czasem po polsku Unikod) – komputerowy zestaw znaków mający w zamierzeniu obejmować wszystkie pisma używane na świecie. Definiują go dwa standardy – Unicode oraz ISO 10646. Znaki obu standardów są identyczne. Standardy te różnią się w drobnych kwestiach, m.in. Unicode określa sposób składu.
Słownictwo - zasób, bogactwo słów jakim posługuje się dana osoba, autor dzieła literackiego, grupa społeczna, naród - w tym wypadku mówimy o słownictwie danego języka, grupa etnograficzna - w tym wypadku mówimy o słownictwie danej gwary bądź dialektu. SŁOWNICTWO: neologizm, zapożyczenia, eufenizm, archaizm, naukowe, gwarowe, ogólno narodowe

Dialektem sztokawskim mówi się w Serbii, Bośni, Czarnogórze i w przeważającej części Chorwacji. Odpowiednikiem słowa "co" jest "što". Wschodni lub ekawski wariant sztokawskiego, którym mówi się na prawie całym obszarze Serbii i na wschodnich krańcach Chorwacji, oddaje prasłowiański dźwięk *ě (jać) za pomocą "e". Zachodni lub jekawski wariant oddaje *ě jako "je" lub "ije". Mówi się nim w Chorwacji, Bośni i Czarnogórze oraz w niektórych rejonach zachodniej Serbii. Ponadto istnieje wariant ikawski, w którym *ě reprezentowane jest współcześnie przez "i". Na przykład:

Lingwistyka (językoznawstwo) – dział nauk humanistycznych badający istotę, budowę i rozwój języka. Specjalista w zakresie lingwistyki (językoznawstwa) – językoznawca, inaczej lingwista. Wyróżnia się lingwistykę teoretyczną i stosowaną.
Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

Pierwsze dwa przykłady dotyczą długiej jaci, a trzeci i czwarty – krótkiej.

Dialekt kajkawski jest rozpowszechniony w północnej Chorwacji. Słowu "co" odpowiada "kaj". Cechuje go wiele podobieństw do wschodnich dialektów słoweńskich, nie posiada jednak liczby podwójnej. Jać oddawana jest jako "e".

Dialektem czakawskim mówi się w zachodniej Chorwacji, głównie na Istrii, w Kwarnerze i Dalmacji. Słowu "co" odpowiada "ča". W dialekcie tym występują liczne zapożyczenia z włoskiego. Tak jak w przypadku dialektu sztokawskiego, na podstawie kontynuanta jaci wyróżniany jest wariant ikawski, ekawski i jekawski. Ciekawą cechą czakawskiego jest jego archaiczny system akcentuacyjny – uważa się, że wśród wszystkich języków słowiańskich swobodny, ruchomy i melodyczny akcent w czakawskim chorwackim jest najbardziej zbliżony do akcentu w języku prasłowiańskim.

Język czarnogórski (crnogorski jezik, црногорски jeзик) jest używany w Czarnogórze. W przyjętej 19 października 2007 przez parlament tego kraju nowej konstytucji czarnogórski został uznany za język urzędowy, odrębny od serbskiego, chorwackiego i bośniackiego [1]. Władze Serbii i wielu ludzi mieszkających w byłej Jugosławii uważa go jednak za odmianę języka serbskiego.
Międzynarodowy Trybunał Karny, MTK (ang. International Criminal Court, ICC) – pierwszy w historii ludzkości stały sąd międzynarodowy powołany do sądzenia pojedynczych osób oskarżanych o popełnienie najcięższych zbrodni, które miały miejsce po 1 lipca 2002 roku. Siedzibą trybunału jest Haga. Powstał na podstawie Statutu Rzymskiego, wynegocjowanego i przyjętego na przełomie czerwca i lipca 1998 r. w siedzibie Organizacji ds. Wyżywienia i Rolnictwa ONZ (FAO) w Rzymie.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)