Serbowie Połabscy - Polski Serwis Naukowy

Mapa Łużyc z podziałem na powiaty z zaznaczonym obszarem zamieszkanym przez Serbołużyczan

Flaga narodowa Serbołużyczan

Strój ludowy Serbołużyczan z okolic Chociebuża

Serbołużyczanie – Łużyczanie, Serbowie łużyccy, nazwa własna: grnłuż. (Łužiscy) Serbja, dlnłuż. (Łužyske) Serby, nazwa niemiecka: Sorben i Wenden (ta ostatnia dotyczy głównie Dolnołużyczan) – słowiańska grupa etniczna zamieszkująca Łużyce, ziemie leżące na terytorium Niemiec. Historycznie Łużyce obejmują także niewielkie fragmenty terytorium Polski i Czech.

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – oficjalny tytuł państwa prusko-brandenburskiego po roku 1701 wraz z pozostałymi domenami dynastii Hohenzollernów w latach 1701-1918, od 1871 roku wchodzące w skład Cesarstwa Niemieckiego.
Strój ludowy - ubiór wyrażający tożsamość, co zazwyczaj odnosi się do regionu geograficznego lub okresu w historii, ale może także dotyczyć statusu socjalnego, małżeńskiego i/lub religijnego. Strój ten najczęściej pojawia się w dwóch formach: codziennej i odświętnej.

Serbołużyczanie dzielą się na 2 grupy: Górnołużyczanie (Horni Serbja), mówiący językiem górnołużyckim i liczący około 30 000 osób oraz Dolnołużyczanie (Dolne Serby), mówiący językiem dolnołużyckim, w liczbie około 20 000 osób. Część osób z obu grup mówi dialektami pośrednimi między dwoma językami łużyckimi.

David Lloyd George, 1. hrabia Lloyd George of Dwyfor (ur. 17 stycznia 1863 w Manchesterze, Anglia, zm. 26 marca 1945 w Tŷ Newydd, Llanystumdwy, Walia), premier Wielkiej Brytanii w latach 1916-1922 i minister wojny w 1916 r.
Bolesław I Chrobry (Wielki) (ur. 967 w Poznaniu, zm. 17 czerwca 1025) – książę Polski od 992 roku, pierwszy koronowany władca Polski (od 1025 roku) z dynastii Piastów, w latach 1003-1004 był także księciem Czech jako Bolesław IV.

Pochodzenie nazwy

Nazwa Serbowie pokrewna jest polskiemu słowu pasierb (staropolskie pasierb, pasierzb, pasirzb 1391, n.os. Pasirb 1475, n.m. Pasirbice 1310, od psł. *pa-sṝbъ, od sṝbъ "prawowity potomek-dziedzic, pełnoprawny członek rodu" utworzony za pomocą prasłowiańskiego prefiksu pa-; jak pagórek, pasynek, pascórka=pasierbica; w znaczeniu "syn nieprawowity, urodzony z nałożnicy, dziedziczący tylko w razie braku synów prawowitych", prawdopodobnie w korelacji z psł. *sębrъ "pobratymiec, krewniak, druh, towarzysz, wspólnik", którego późniejszymi kontynuacjami są staroserbskie sebrь oraz staroruskie сябрь/sjabrь - "sąsiad, członek tej samej wspólnoty", brus. sjabr, sjabruk "krewny, brat, towarzysz w pracy", z pożyczkami do staropolskiego: siabr "uczestnik", litewskiego sėbras - "towarzysz" i łotewskiego sēbrs/suobris - "sąsiad; współgospodarz; znajomy, krewny, przyjaciel") i pierwotnie oznaczała współplemieńca (tego, który ssał mleko tej samej matki). Niewyjaśniona jest kwestia pokrewieństwa Serbów bałkańskich i Serbów łużyckich (zbieżność nazw prawdopodobnie nie jest przypadkowa). Według jednej z hipotez, uwiarygodnionej kroniką Konstantyna Porfirogenety wspólni przodkowie wszystkich Serbów, po opuszczeniu w VII wieku (w latach 622-627) swojej prasłowiańskiej ojczyzny Białej Serbii rozdzielili się na dwie grupy. Jedna z grup dotarła przez Karpaty na Bałkany, podczas gdy druga (przodkowie Serbołużyczan) osiedliła się nad środkową Łabą. Wg Heinza Schustera-Šewca (wg którego określenie Serbowi miało oznaczać krewnych) Serbowie (różne plemiona) występowali pod tą nazwą jedynie na rubieżach ziem zajętych przez Słowian (podobnie jak w przypadku etnosów używających jako nazwy własnej ogólnego słowiańskiego desygnatu: Słowacy, Słoweńcy, Słowińcy, Słowienie).

Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 5 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Alfons Józef Ignacy Parczewski herbu Nałęcz, pseudonim Niklot (ur. 15 listopada 1849 w Wodzieradach, zm. 21 kwietnia 1933 w Wilnie) – polski prawnik, historyk, działacz społeczno-polityczny i narodowy, członek Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego, współwłaściciel Kaliszanina, założyciel Nowin Szląskich we Wrocławiu (1884) i Gazety Ludowej w Ełku (1896), profesor Uniwersytetu Warszawskiego, profesor i rektor (1922–1924) Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, członek Polskiej Akademii Umiejętności, prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie (1927–1933); lingwista, bibliofil, regionalista; brat Melanii.

Nazwa "Łużyce" (niem. Lausitz), oznaczająca pierwotnie ziemię bagnistą, pochodzi prawdopodobnie od słowa "ług" (zbiornik wodny, kałuża), wskazując tym samym, że okolica bogata jest w wodę (rozlewiska Łaby i Sprewy).

Podział plemion

Osiedlając się nad Sprewą i Nysą Łużycką w VI wieku plemiona serbołużyckie podzieliły się na dwie główne grupy, które swoje nazwy wzięły od cech obszaru, na którym się osiedliły. Łużyczanie (przodkowie Dolnołużyczan), zamieszkujący bagniste rozlewiska dolnej Sprewy, wzięli nazwę od słowa ługi (bagna). Milczanie (przodkowie Górnołużyczan), osiedleni na żyznych glebach wokół górnej Sprewy, nazwę wywodzili od słowa měl' (grunt lessowy). Obie grupy rozdzielał szeroki i bezludny pas puszcz. Pozostałe plemiona zajęły obszar między rzekami Łabą i Soławą. Nazwy plemion serbskich wymienione są w tzw. Geografie bawarskim źródle historycznym pochodzącym z wczesnego średniowiecza. Początkowo w skład związku plemion serbskich wchodziły następujące plemiona:

Serbski Sokoł - założone w 1920 roku w Budziszynie przez patriotów łużyckich towarzystwo sportowe. Działało ono do 1933 roku, kiedy to zostało rozwiązane przez nazistów.
Wolny Kraj Saksonia (śrdw.-łac. Saxonia, kraina Sasów; niem. Freistaat Sachsen, górnołuż. Swobodny stat Sakska, dolnołuż. Zwězkowy kraj Sakska) – kraj związkowy w Niemczech graniczący z Polską, Czechami i z następującymi krajami związkowymi: Bawaria, Turyngia, Saksonia-Anhalt i Brandenburgia. Jego obszar wchodził w skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Został utworzony w 1990 roku po zjednoczeniu Niemiec. Obejmuje on w przybliżeniu obszar dawnego elektoratu a później królestwa Saksonii (patrz historia poniżej). Pod względem powierzchni Saksonia jest dziesiątym, a pod względem liczby ludności, szóstym spośród 16 niemieckich krajów związkowych. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa saxum - skała z powodu charakterystycznych czarnych saksońskich skał.

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Geographus Bavarus

Historia Serbołużyczan

Rekonstrukcja łużyckiego grodu Radusch w okolicach miasta Vetschau na Łużycach Dolnych

Mapa Niemiec z zaznaczonym obszarem zamieszkanym przez Łużyczan

Terytorium zamieszkiwane przez Serbołużyczan w 1843 roku

W ciągu VI wieku n.e. Serbołużyczanie zajęli cały region rozciągający się między rzekami Bobrem, Kwisą i Odrą na wschodzie, a rzekami Soławą (niem. Saale) i Łabą na zachodzie (por. Biała Serbia). Na północy region ich osadnictwa sięgał do Berlina. W 631 kronika Historia Francorum spisana przez Fredegara po raz pierwszy określa ich nazwą "Surbi". W kronice tej pojawia się także pierwsza wzmianka o konkretnym władcy Słowian Połabskich - Derwanie - księciu plemienia Surbiów. Po klęsce Franków pod Wogatizburgiem wciela on swój kraj do państwa Samona.

Język dolnołużycki (dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) - jeden z dwóch języków łużyckich, którym posługują się Dolnołużyczanie na niewielkim obszarze wokół Chociebuża we wschodniej części Niemiec.
Nowy Testament (gr. Καινή Διαθήκη, Kainē Diathēkē) - druga, po Starym Testamencie, część Biblii chrześcijańskiej, powstała na przestrzeni 51-96 r. n.e.; stanowi zbiór 27 ksiąg, przedstawiających wydarzenia z życia Jezusa i wczesnego Kościoła oraz pouczenia skierowane do wspólnot chrześcijańskich, tradycyjnie datowanych na drugą połowę I wieku; niektórzy bibliści datują część ksiąg również na pierwszą połowę II wieku; główne źródło chrześcijańskiej doktryny i etyki. Niektóre wyznania używają jako nazwy Nowego Testamentu określenia Chrześcijańskie Pisma Greckie.

W 626 roku dyplomacji bizantyńskiej, w obliczu zagrożenia Konstantynopola wielkim najazdem awarsko-bułgarsko-słowiańsko-perskim, udało się sprowokować do wystąpienia przeciw Awarom Słowian z południowych Czech i północnej Panonii. Na czele ogólnosłowiańskiego powstania, które wybuchło po klęsce oblężenia Konstantynopola stanął kupiec frankijski Samon, który na okres 35 lat powołał do istnienia silne państwo słowiańskie. Samonowi udało się nakłonić Serbów, aby w czasie powstania antyawarskiego, wspólnie z mieszkającymi na wschód od nich Chorwatami, wyruszyli na południe i wsparli zamieszkujących wybrzeże dalmatyńskie Sklawinów dackich i panońskich, dążących do zrzucenia zwierzchnictwa awarskiego. W ten sposób stali się protoplastami Serbów bałkańskich.

Słowińcy - nazwa nadana reliktowej grupie ludności pomorskiej, zamieszkujących niegdyś tereny nad jeziorami Gardno i Łebsko (północno-zachodnia część województwa pomorskiego) przez rosyjskiego etnografa Aleksandra Hilferdinga. Nazwa ta nie była używana przez samych Słowińców. Posługiwali się gwarą słowińską wchodzącą w skład dialektu północnokaszubskiego języka kaszubskiego (pomorskiego), a więc językiem podobnym do tego jakim jeszcze dzisiaj posługują się mieszkańcy powiatów puckiego, lęborskiego i wejherowskiego. Sami siebie nazywali Kaszubami nadłebskimi (Lebakaschuben).
Flaga Serbołużyczan – flaga narodowa Serbołużyczan. Składa się z trzech jednakowych poziomych pasów w barwach pansłowiańskich: niebieskiej, czerwonej i białej (licząc od góry).

Annales Regni Francorum (Roczniki królestwa Franków) wspominają, że w 806 Miliduch "król Serbii" stawił czoła Frankom i poległ. W 932 Henryk I podbija Łużyce i Milsko. W 963 Łużyce zostają ponownie pobite przez Gerona, margrabiego Marchii Wschodniej, który w 939 w czasie uczty podstępnie zamordował 30 książąt łużyckich; następstwem było wiele powstań łużyckich przeciwko Niemcom. Z tego wczesnego okresu zachował się zrekonstruowany gród Raduš/Raddusch na Łużycach Dolnych.

Jan Szczepan Otrębski (ur. 8 grudnia 1889 w Pilicy, zm. 26 kwietnia 1971 w Poznaniu), polski polonista i językoznawca o międzynarodowym uznaniu, autor ponad 300 prac naukowych z zakresu m.in. slawistyki i bałtystyki (w tym języka staropruskiego).
Niemcy (Republika Federalna Niemiec, RFN; do traktatu pomiędzy RFN a Polską Rzecząpospolitą Ludową (1970) w Polsce stosowana była oficjalnie nazwa Niemiecka Republika Federalna, NRF; niem.: Deutschland lub Bundesrepublik Deutschland, BRD) – państwo federacyjne położone w Europie, będące członkiem Unii Europejskiej (UE), Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE), G8, ONZ oraz NATO. Stolicą Niemiec jest Berlin (przed połączeniem z NRD – Bonn, obecnie noszące tytuł miasta federalnego). Językiem oficjalnym jest język niemiecki.

Za rządów Bolesława I Chrobrego w latach 1002-1018 toczyły się trzy polsko-niemieckie wojny, podczas których Łużyce kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. W 1018 r. na mocy pokoju w Budziszynie zostały przyłączone do Polski, jednak już 1031 roku powróciły do Niemiec. Od XI do XIV wieku następuje rozwój rolnictwa i nasilenie kolonizacji Łużyc przez osadników frankońskich, flamandzkich i saskich. W 1327 pojawiły się pierwsze zakazy używania języka łużyckiego w Altenburgu, Zwickau i Lipsku. W latach 1376-1635 Łużyce ponownie znalazły się w obrębie Cesarstwa, we władaniu czeskich Luksemburgów (część składowa tzw. Korony św. Wacława). Na początku XVI wieku cały teren plemienny serbołużycki, z wyjątkiem Łużyc, ulega germanizacji. Od 1635 Łużyce stały się lennem elektorów saskich.

Konferencja poczdamska (17 lipca 1945 – 2 sierpnia 1945 w Poczdamie w pałacu Cecilienhof) – spotkanie przywódców koalicji antyhitlerowskiej, tzw. wielkiej trójki.
Teksas (ang. Texas) – stan w południowej części Stanów Zjednoczonych, położony na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, sąsiadujący ze stanami Luizjana i Arkansas na wschodzie, stanem Oklahoma na północy i Nowym Meksykiem na zachodzie. Na południowym zachodzie graniczy z Meksykiem. Obszar w większości wyżynny (Wielkie Równiny), w części południowo-zachodniej niewielkie obszary górzyste, w części południowo-wschodniej Nizina Zatokowa.

Wojna trzydziestoletnia i epidemia dżumy przynosi Łużycom straszliwe spustoszenie: wymiera prawie połowa Serbołużyczan, co powoduje dalszą kolonizację niemiecką i germanizację. W 1667 elektor Brandenburgii Fryderyk Wilhelm nakazuje bezzwłoczne zniszczenie wszystkich druków łużyckich oraz zakazuje nabożeństw w tym języku. W tym samym czasie ewangelicki Kościół Saksonii popiera drukowanie religijnej literatury łużyckiej w ramach walki z kontrreformacją. W 1706 powstaje w Pradze "Seminarium Łużyckie" (do 1922 główny ośrodek kształcenia katolickich duchownych łużyckich). Ewangeliccy studenci teologii zakładają w 1716 w Lipsku "Łużyckie Kolegium Pastorów".

Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego , (niem.) Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, łac. Sacrum Romanum Imperium Nationis Germanicæ ,Sacrum Imperium 1157 , Sacrum Romanum Imperium - pierwsza wzmianka 1254, do 1512 Święte Cesarstwo Rzymskie, niem. Heiliges Römisches Reich , (łac.) Sacrum Romanum Imperium , nazwa odwołująca się do idei jak i tworu politycznego średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy.
Mazurek Dąbrowskiego (posłuchaj muzyki hymnu ?/i) – polska pieśń patriotyczna, od 26 lutego 1927 oficjalny hymn państwowy Rzeczypospolitej Polskiej.

Kongres wiedeński (1815) pozostawia część Łużyc Górnych w Saksonii, a większość Łużyc oddaje Prusom. Do 1835 w Saksonii i Prusach pojawiają się kolejne zakazy, ograniczające używanie języków łużyckich; nasila się emigracja Łużyczan, głównie do Teksasu (miejscowość Serbin) i Australii. W 1848 5000 Łużyczan podpisało petycję do rządu Saksonii, w której domagało się zrównania praw języka łużyckiego z niemieckim w kościołach, sądach, szkołach i administracji. Od 1871 całe Łużyce znalazły się w obrębie zjednoczonych Niemiec.

Protobułgarzy również Prabułgarzy (Bułgarzy) - lud koczowniczy pochodzenia huńskiego lub tureckiego, który pomiędzy V a VII wiekiem zamieszkiwał stepy nadczarnomorskie. Nazwa Bułgar pochodzi od tureckiego bulgha i oznacza "mieszać się".
Związek plemion serbskich powstał na przełomie VIII i IX w. pod przewodnictwem księcia Miliducha. Tworzące się państwo serbskie na Połabiu zostało rozbite przez Franków, którzy w 805 r. pokonali Siemiła – księcia Głomaczów, w 806 r. zaatakowali Miliducha, który zginął w bitwie. W kolejnych latach część lokalnych książąt została zmuszona do uznania zależności (np. książę Tęgła), część zginęła w walkach (np. książę Kolędyczów Ciemysł).

Od 1871 następuje industrializacja regionu i napływ Niemców; nasila się urzędowa germanizacja. Republika Weimarska mimo zagwarantowania w konstytucji praw mniejszości narodowych, w praktyce wcale ich nie przestrzegała.

III Rzesza rozpętała przeciwko Serbołużyczanom brutalny terror. Heinrich Himmler stworzył plan wysiedlenia Słowian z Łużyc do Polski. Rządy nazistów w Niemczech przyniosły szczególnie dotkliwe straty ludnościowe dla narodu serbskiego. Szacuje się, że w latach 1933-1945 zamordowanych zostało około 20 tys. Łużyczan. Propaganda faszystowska głosiła ponadto, że Serbowie są plemieniem germańskim, a ich narodowy poeta Handrij Zejler był Niemcem. Młodzi Serbowie, podobnie jak inni obywatele Rzeszy walczyli w szeregach Wehrmachtu na wszystkich frontach. Wielu aktywnych działaczy serbskich zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych np. ks. Jan Cyž – był więźniem Dachau (KL), publicystka Marja Grólmusec została zabita w obozie koncentracyjnym Ravensbrück (KL), a duchowny Alojs Andricki zamordowany zastrzykiem z fenolu. Pogmatwane losy Łużyczan podczas 2 wojny światowej ilustrują życiorysy Miny Witkojc, Měrćina Nowaka-Njechorńskiego czy Jana Skali.

Serbowie (Срби) – naród południowosłowianski mieszkający głównie w Serbii, Chorwacji, Bośni, Słowenii, Macedonii, Czarnogórze i Stanach Zjednoczonych. Jest ich ogółem około 13 mln. Mówią w swoim języku narodowym serbskim. W większości są prawosławnymi (religia jest uważana przez Serbów za ważny czynnik ich tożsamości)[potrzebne źródło].
III Rzesza Niemiecka (niem. Das Dritte Reich) – nieoficjalna nazwa państwa niemieckiego pod rządami NSDAP w latach 1933–1945 – oficjalnie państwo nosiło nazwę Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich), używano także nazwy Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich).

Pierwsze miasta łużyckie zostały zajęte 19 kwietnia 1945, kiedy Armia Czerwona razem z 2. Armią LWP po sforsowaniu Nysy Łużyckiej zajęły miasta: Mužakow, Běła Woda, a dzień później, 20 kwietnia, miasta: Niesky, Grodk, Wojerecy i 21 kwietnia Budziszyn oraz Kamjenc. Pokonanie nazistów odmieniło jednak sytuację Łużyczan tylko pozornie: oficjalnie NRD popierała ich, a w praktyce kontynuowała politykę germanizacji. Głównie z powodu dużej religijności oraz oporowi przeciw upaństwowieniu rolnictwa Słowianie serbołużyccy sprawiali jednak komunistycznemu rządowi NRD wiele kłopotów. Podczas akcji przymusowej kolektywizacji dochodziło do incydentów niespotykanych nigdzie indziej w Niemczech wschodnich. Z tego powodu w lecie 1953 roku na Łużycach doszło do gwałtownych starć z milicją Ulbrichta. W trzech gminach górnych Błot doszło do otwartego powstania. Agitatorom rządu niemieckiego tylko dzięki ochronie milicji ludowej udało się uciec cało z łużyckich wsi.

Spreewald (niem. Spreewald, dolnołuż. Błota) – kraina geograficzna Łużyc Dolnych obecnie na terenie powiatów Oberspreewald-Lausitz oraz Dahme-Spreewald w Niemczech (Brandenburgia).
Głomacze, Gołomacze, Dalemińce, Dalemińcy, Dolomici – średniowieczne plemię słowiańskie osiadłe między środkową Łabą a Muldą - tereny Serbów. Na południu ziemie ich sięgały Gór Kruszcowych.

Po ponownym zjednoczeniu Niemiec 3 października 1990 Łużyczanie starali się o utworzenie autonomicznej jednostki administracyjnej, jednak rząd Helmuta Kohla nie zgodził się na to. Po 1989 roku ruch łużycki odżył, ale stale napotyka na przeszkody. Chociaż państwo niemieckie popiera mniejszości narodowe, to aspiracje Łużyczan nie są wystarczająco zaspokajane. Nie uwzględniono postulatów połączenia Łużyc w jeden kraj związkowy (wciąż Łużyce Górne należą do Saksonii, a Łużyce Dolne do Brandenburgii; argumentacją rządową jest fakt, że Łużyczanie stanowią niewielki procent mieszkańców) i zdarzają się przypadki likwidacji szkół łużyckich nawet w terenach w większości zamieszkanych przez Łużyczan (z powodu trudności finansowych lub wyburzania całych wsi pod kopalnie odkrywkowe węgla brunatnego; faktem jest, że znajduje się coraz mniej chętnych osób do nauki w językach łużyckich).

Filip Melanchton (właściwie Philipp Schwartzerd ur. 16 lutego 1497 roku w Bretten w Palatynacie, zm. 19 kwietnia 1560 roku w Wittenberdze) – reformator religijny, najbliższy współpracownik Marcina Lutra, współtwórca Reformacji, profesor uniwersytetu w Wittenberdze, zreorganizował szkolnictwo i wprowadził szkołę humanistyczną w Niemczech, która stała się wzorcem dla szkół na Śląsku i Pomorzu.
Państwo Samona – najstarsze znane państwo zachodniosłowiańskie. Istniało w latach 623-660, zdaniem innych autorów w latach 626-661, na terenie Moraw, Czech, Łużyc i Panonii.

W okresie powojennym liczba osób mówiących językami łużyckimi zmalała o połowę, a obecnie, wobec nasilającej się emigracji do zachodnich krajów związkowych, Łużyce stoją w obliczu całkowitej germanizacji. Serbołużyczanom grozi obecnie całkowita asymilacja z ludnością niemieckojęzyczną.

Budyšin: Němsko-Serbske ludowe dźiwadło
Budziszyn: Niemiecko-Łużycki teatr ludowy

Caspar Peucer także Kaspar Peucer lub Peucker (ur. 6 stycznia 1525 r. w Budziszynie; zmarł 25 września 1602 r. w Dessau) – Górnołużyczanin, protestancki reformator kościelny, matematyk, astronom, medyk, dyplomata i pisarz, przedstawiciel humanizmu.
Powstanie warszawskie () – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)