Shkumbin - Polski Serwis Naukowy

Dolina Shkumbin między Librazhd a Elbasan

Dolina Shkumbin na zachód od Elbasan

Shkumbin (t. Shkumbini; staroż. łac. Genusus) - rzeka w środkowej Albanii, w zlewisku Morza Adriatyckiego. Długość - 181 km, powierzchnia zlewni - 2441 km², średni przepływ - 61,5 m³/s.

Bieg rzeki

Shkumbin wypływa w górach na zachód od miasta Pogradec nad Jeziorem Ochrydzkim. Początkowo płynie na północ, stopniowo skręca na północny zachód. Dolina górnego Shkumbin oddziela góry Shebenik na wschodzie od gór Polis na zachodzie. Koło miasta Librazhd skręca na zachód, po czym przecina Elbasan i wypływa na nizinę nadmorską. Uchodzi do Adriatyku na północ od laguny Karavasta.

Rybactwo – (gospodarka rybacka) – zespół planowanych i skoordynowanych czynności mających na celu racjonalne gospodarowanie organizmami wodnymi w myśl zasad ekonomii i zgodnie z założeniami ochrony przyrody. Pojęcie to obejmuje: 1. rybołówstwo

Gegowie – jedna z dwóch największych (obok Tosków) albańskich grup etnicznych, zamieszkujących obszar Kosowa, południowej Czarnogóry, zachodniej Macedonii i Albanii, na północ od rzeki Shkumbin. Posługuje się dialektem gegijskim języka albańskiego (gegërishtja). Społeczność gegijska jest dwuwyznaniowa – większość wyznaje islam, grupę mniejszościową stanowią katolicy. Albański działacz narodowy i pisarz Pashko Vasa w XIX w. pisał o pochodzeniu nazwy Gegów, wywodząc je od słów: Gjiant, Gegant, Gigand, oznaczających olbrzymów. Nawiązywał też do słów Homera, który w Iliadzie pisał, że ziemia za Górami Akrokeraunijskimi jest zamieszkana przez olbrzymów.

Hydrografia i wykorzystanie

Rzeka Shkumbin nie jest żeglowna, średni przepływ rzeki to 61,5 m/s, jednak jesienią i zimą dochodzi do podtopień, a latem poziom rzeki jest istotnie mniejszy. Dolina rzeki, względnie szeroka i łatwo dostępna, od dawna służy jako korytarz komunikacyjny łączący wybrzeże Albanii z jej interiorem, a w skali ponadlokalnej - Italię z południem Bałkanów. Biegła tędy m.in. rzymska Via Egnatia.
W górnym biegu prowadzi się rybactwo, w środkowym i dolnym biegu rzeka była silnie zanieczyszczona ściekami z zakładów metalurgicznych w Elbasan, które jednak już nie pracują. Wzdłuż rzeki jest wiele miejscowości, korzystających z jej zasobów hydrologicznych. m.in. dzięki kanałowi "Naum Panxhi" w Elbasan nawadniany jest bardzo urodzajny region Cërrikut. Planowane jest także wykorzystanie Shkumbin jako źródła energii poprzez budowę małych elektrowni wodnych.

Sali Berisha (ur. 15 października 1944 w Tropojë) – albański polityk. Od 2005 premier, a wcześniej (w latach 1992-1997) prezydent Albanii. Od 1990 niezmiennie lider Demokratycznej Partii Albanii.

Toskowie – jedna z dwóch największych (obok Gegów) albańskich grup etnicznych, zamieszkujących obszar północnej Grecji, południowo-zachodniej Macedonii i Albanii, na południe od rzeki Shkumbin. Posługuje się dialektem toskijskim języka albańskiego (toskërishtja), stanowiącym podstawę kodyfikacji współczesnego języka literackiego Albanii. Wśród Tosków powszechna jest znajomość języka greckiego. Społeczność toskijska jest dwuwyznaniowa – większość wyznaje islam w odmianie sunnickiej i bektaszyckiej, grupę mniejszościową stanowią wyznawcy prawosławia.

Rzeka jako granica kulturowa

Dolina Shkumbin dzieli Albanię na część północną i południową. Granica ta jest nie tylko umowna, lecz kulturowa - na północ od Shkumbin mieszkają albańskie plemiona Gegów, na południe - Tosków, różniące się dialektami, obyczajami i religią.

Hydrologia (z gr. hydor, woda) - dział geografii fizycznej zajmujący się badaniem wody (pod każdą postacią) występującej w środowisku przyrodniczym. System badania jakości wód jest stale ulepszany w ramach rozwoju państwowego monitoringu Środowiska, który prowadzony jest przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska.

Via Egnatia - starożytna droga rzymska, zbudowana około 146 p.n.e. na Półwyspie Bałkańskim, przebiegająca od Dyrrachium (dziś Durrës) na wybrzeżu Adriatyku przez Egnatię (czyli dzisiejsze Saloniki) do Bizancjum (dziś Stambuł). Główny szlak komunikacyjny między Rzymem i jego posiadłościami na Wschodzie. Jej budowę rozpoczął prokonsul Macedonii Gnaeus Egnatius.

Na przykład, tradycyjne ludowe pieśni na północ od rzeki śpiewane są jednym głosem, natomiast na południu kilka głosów prowadzonych jest niezależnie od siebie. Na południe od Shkumbin prawie nie występuje ludność katolicka, a na północy poza największymi miastami trudno o ludność prawosławną.

Albańczycy (alb. Shqiptarët) - jest to naród pochodzenia indoeuropejskiego zamieszkujący Albanię (ponad 3 miliony), Kosowo (1,8 miliona), Macedonię (ok. 510 tysięcy), Czarnogórę (około 31 tysięcy) oraz Europę Zachodnią głównie Niemcy. Arboresze jako potomkowie Albańczyków mieszkają także we Włoszech). Znaczną część społeczeństwa albańskiego stanowią muzułmanie, zarówno w obrządku sunnickim, jak również bektaszyckim, pozostali to głównie bezwyznaniowcy, prawosławni i katolicy.

Laguna (z włoskiego) – część morza odcięta od niego otwartego przez lido, rafę barierową lub atol. Laguny są zazwyczaj płytkie, toteż na obszarach o dużych różnicach między przypływem i odpływem dna ich są odsłaniane podczas odpływu. Okresowo suche dno laguny nosi nazwę wattu. Z biegiem czasu laguny są stopniowo zamulane, przeobrażają się w bagniska i torfowiska.

Toskowie byli zawsze nieco kosmopolitami, a Gegowie konserwatystami. Podział ten widać także w polityce. Byłe elity komunistyczne wywodziły się z południa, a pierwsze protesty miały miejsce w północnej części kraju, gdzie bazę ma Demokratyczna Partia Albanii z liderem, pierwszym niekomunistycznym prezydentem Albanii Sali Berishą.

Polis (gr. πόλις l.mn. πόλεις poleis, pierwotnie "miejsce warowne") – forma państwa w starożytnej Grecji, Fenicji i Mezopotamii, nazywanego także miastem-państwem. Terytorialnie polis obejmowała najczęściej samo macierzyste miasto z otaczającymi je wiejskimi terenami – tzw. χώρα (chora). Bywały duże poleis (jak np. ateńska), w skład których wchodziły osiedla o charakterze miejskim, niebędące odrębnymi organizmami, a także poleis, które w ogóle nie posiadały ośrodka miejskiego. Liczyła od kilku do kilkunastu tysięcy obywateli.

Demokratyczna Partia Albanii (alb. Partia Demokratike e Shqipërisë) - prawicowa albańska partia polityczna. Odegrała kluczową rolę w zlikwidowaniu reżimu komunistycznego w Albanii i pozostawała u władzy w latach 1992-1997, pod przywództwem Saliego Berishy i Aleksandra Meksiego. Rząd podał się do dymisji w 1997 r., wskutek kryzysu ekonomiczno-społecznego. Władzę przejęli socjaliści.

Źródła

Krystyna Jawecka, Krystyna Zalewska (red.) Grecja. Albania. Mapa przeglądowa Europy. Skala 1:1 500 000, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa - Wrocław 1985

Tadeusz Wilgat Albania, w: Antoni Wrzosek (red.) Geografia powszechna. Tom III. Europa (bez ZSRR), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965