Siatka szpiegowska Cambridge - Polski Serwis Naukowy

Siatka szpiegowska Cambridge lub Cambridge Five ("piątka z Cambridge") – siatka brytyjskich szpiegów, której członkowie zostali zwerbowani przez radziecki wywiad NKWD na Uniwersytecie w Cambridge (stąd nazwa).

Pracowali dla wywiadu radzieckiego od początku II wojny światowej do początku lat pięćdziesiątych. Członkami siatki byli: Kim Philby, Donald Maclean, Guy Burgess, Anthony Blunt i John Cairncross. Prawdopodobnie także nuklearny fizyk Alan Nunn May oraz Leo Long. Wszystko wskazuje na to, że pierwszym zwerbowanym przez agentów NKWD w Wielkiej Brytanii był Anthony Blunt, który z kolei zwerbował Johna Cairncrossa i przynajmiej jeszcze jednego studenta z Cambridge, Leo Longa. Oficer NKWD prowadzący siatkę z Cambridge, Jurij Modin, stwierdził, że to Guy Burgess zwerbował Anthony'ego Blunta oraz innych i był głową całej siatki.

Harold Adrian Russell "Kim" Philby (ur. 1 stycznia 1912 w Ambala, zm. 11 maja 1988 w Moskwie), pracownik tajnych służb brytyjskich (MI6 - SOE), jeden z członków tzw. Siatki Szpiegowskiej Cambridge, współpracował z wywiadem radzieckim prawdopodobnie od 1934.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Guy Burgess, syn oficera Royal Navy, uczeń prestiżowych szkół, m.in. Królewskiej Marynarki Wojennej, college'u Eton oraz Cambridge, od 1939 roku pracował w Secret Intelligence Service (MI6) oraz w Special Operations Executive (Kierownictwo Operacji Specjalnych), zdradzając najtajniejsze sekrety Rosjanom.

Władysław Eugeniusz Sikorski (ur. 20 maja 1881 w Tuszowie Narodowym, zm. 4 lipca 1943 na Gibraltarze) – polski wojskowy i polityk, generał broni Wojska Polskiego, Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych i premier Rządu na Uchodźstwie podczas II wojny światowej.

The University of Cambridge (nieformalnie: Cambridge University, po polsku Uniwersytet Cambridge lub po prostu Cambridge) - drugi po Oxfordzie najstarszy angielski uniwersytet, założony w roku 1209. Znajduje się w Cambridge w środkowej Anglii. Jest on uważany za jeden z najlepszych uniwersytetów w Europie i na świecie. Uniwersytety Oksfordzki i Cambridge określane są wspólną nazwą Oxbridge.

Anthony Blunt, syn angielskiego duchownego, student matematyki i filozofii na Uniwersytecie Cambridge, pracował w służbie bezpieczeństwa MI5. Reprezentował ją na cotygodniowych spotkaniach Połączonego Komitetu Wywiadu (Joint Intelligence Committee), składając z nich raport dla NKWD. Podczas wojny nadzorował z ramienia MI5 zagraniczne placówki dyplomatyczne państw neutralnych w Londynie. Prawdopodobnie otwierał bagaże dyplomatów i fotografował ich zawartość. Był przypuszczalnie, z punktu widzenia NKWD, najcenniejszym agentem w sprawach dotyczących Polski.

John Cairncross - (ur. 25 lipca 1913 r. zm. 8 października 1995 r.), radziecki agent pseud. "Moliere", zwerbowany podczas studiów w Cambridge w 1937 r. Zanim to miało miejsce, w tym samym roku rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

Służby specjalne – ogólna nazwa opisująca instytucje, które prowadzą działania operacyjno-rozpoznawcze o charakterze niejawnym wewnątrz kraju. Służby działające poza granicami są nazywane służbami tajnymi. Domeną służb specjalnych jest pozyskiwanie i ochrona informacji kluczowych dla zapewnienia wewnętrznego bezpieczeństwa państwa. W państwach demokratycznych działania służb specjalnych wymykają się niekiedy spod kontroli organów nadzorczych. Służby tajne prowadzą operacje poza swoim macierzystym krajem, łamiąc nieraz tamtejsze prawo. Służby specjalne reżimów totalitarnych i państw niedemokratycznych stosują nieraz techniki niedozwolone przez prawo ich państwa macierzystego, jak przekupstwo, szantaż, skrytobójstwo oraz nielegalny handel bronią i narkotykami.

Siatka szpiegowska Cambridge – Harold "Kim" Philby, pseud. Tom, Stanley, Donald Duart Maclean, pseud. Hicks, Guy Burgess, pseud. Tony, Yan, Anthony Blunt, pseud. Stuart, Wise, oraz Lyric i John Cairncross, pseud. Homer, położyła na długi czas cień na brytyjskich tajnych służbach i nie tylko. Działalność siatki Cambridge ujawniano stopniowo, pod ścisłym tajnym śledztwem kontrwywiadu MI5. Burgess i Maclean, ostrzeżeni przez Kima Philby'ego, uciekli do Związku Radzieckiego w 1951 roku, tym samym przyznając się do winy.

Special Operations Executive, Kierownictwo Operacji Specjalnych - brytyjska tajna agencja rządowa, której zadaniem było m.in. prowadzenie dywersji, koordynacja działań politycznych i propagandowych, wspomaganie ruchu oporu w okupowanych państwach Europy.

KGB ZSRR (ros. Комите́т Госуда́рственной Безопа́сности при Совете министров СССР (КГБ СССР), Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti pri Sowietie ministrow SSSR, Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR) – radziecka struktura administracyjna łącząca funkcje instytucji czuwającej nad bezpieczeństwem państwa, dokonującej politycznej inwigilacji obywateli, zwalczającej rzeczywistą i potencjalną opozycję oraz niezależny obieg informacji, kontrolująca większą część służb specjalnych (z wyjątkiem wojskowych) ZSRR.

Następnie Kim Philby (który, być może stał za katastrofą gibraltarską, w której 4 lipca 1943 roku zginął generał Sikorski) przebywając w Bejrucie jako korespondent, uniknął aresztowania, uciekając do Związku Radzieckiego w styczniu 1963 roku. Następnie zdemaskowany został Anthony Blunt, przyznając się oficerom kontrwywiadu MI5. Wyszło to na jaw dopiero w 1979 roku. Tożsamość piątego członka siatki, Johna Cairncrossa, została upubliczniona dopiero po ucieczce wysokiego oficera KGB, Olega Gordijewskiego, do Wielkiej Brytanii, lecz John Cairncross przyznał się Security Service (MI5) już w 1951 roku.

Jurij Iwanowicz Modin (Модин Юрий Иванович, ur. 1921) – oficer wywiadu, jeden z najlepszych oficerów prowadzących w historii radzieckiego wywiadu, prowadził m.in. członków Siatki Szpiegowskiej Cambridge. Urodzony w małym miasteczku w Związku Radzieckim, był synem oficera Armii Czerwonej. W 1940 roku wstąpił na wydział inżynierii Akademii Marynarki Wojennej w Leningradzie. W 1942 w wyniku zagrożenia ewakuowany wraz z uczelnią na tyły. Występując jako świadek oskarżenia w sprawie przeciwko kucharzowi szkolnemu, który wziął trochę masła ze stołówki (kucharza za kradzież rozstrzelano), zwrócił na siebie uwagę NKWD. Przeniesiono go do Moskwy, aby doskonalił umiejętności w zakresie języka angielskiego. Od grudnia 1943 roku tłumacz na Łubiance (Centrala NKWD), zajmował się także przekładami dokumentów i informacji wywiadowczych, pochodzących od Siatki szpiegowskiej Cambridge. Pod koniec 1947 roku wysłano go do Londynu, pod przykrywką attaché prasowego w istocie pełnił funkcję asystenta tamtejszego rezydenta MGB. Spotykał się regularnie z agentami radzieckimi: Anthonym Bluntem, Guyem Burgessem i Johnem Cairncrossem. Agenci brytyjskiego kontrwywiadu (MI5) nie potrafili wykryć tych kontaktów. W 1951 roku Modin pomógł Burgessowi i Donaldowi Macleanowi w ucieczce do Związku Radzieckiego. W 1953 roku odwołano go do Moskwy, powrócił jednak po roku, aby wspomóc Harolda (Kima) Philby’ego, a potem w 1955 roku w charakterze rezydenta, aby przygotować oficjalną wizytę Nikity Chruszczowa. Został zdekonspirowany przez Blunta, który po aresztowaniu podczas przesłuchań wskazał na niego jako oficera prowadzącego. Jurij Modin działał następnie w Indiach, a karierę w wywiadzie zakończył w charakterze wykładowcy w radzieckim instytucie im. Andropowa (szkoła szpiegów). W Moskwie przyjaźnił się z Burgessem, Macleanem, i Philbym, któremu pomógł napisać autobiografię : My Silent War 1968 (wyd. pol. – "Moja cicha wojna" 1994) Własne przeżycia zawarł w książce opublikowanej w Wielkiej Brytanii w 1994 roku pod tytułem My Five Cambridge Friends. Podsumowując ich działalność, napisał:

Secret Intelligence Service (SIS, znana także jako MI6 – Military Intelligence section 6, wywiad wojskowy Sekcja 6) – tajna brytyjska służba wywiadowcza powołana w roku 1909 do prowadzenia wywiadu zagranicznego.

Siatka szpiegowska Cambridge była do tej pory najgroźniejszą grupą szpiegowską działającą w Wielkiej Brytanii.

Przypisy

N. Iwanow, s.149.
N. Iwanow, s.150.

Bibliografia

Christopher Andrew, Oleg Gordijewski: KGB. Warszawa: Bellona, 1997. ISBN 83-11-08667-2.

Nikołaj Iwanow: Powstanie warszawskie widziane z Moskwy. Kraków: Znak, 2010. ISBN 978-83-240-1409-5.