Sielanka - Polski Serwis Naukowy

przekierowanie z „Idylla”. Zapoznaj się również z: Idylla (grafika).

Sielanka (bukolika, idylla, ekloga, skotopaska, pasterka) – gatunek literacki. Utwór poetycki, przedstawiający w sposób wyidealizowany uroki życia wiejskiego. Wysnuta z piosnek pasterskich stała się świadomie kreowanym obrazem utęsknionej, szczęśliwej natury – zdaniem badaczy gatunek jest specyficznym wytworem kultury miasta i ujawnia znużenie światem cywilizacji. Idylla odsłania beztroskie, spokojne i pogodne życie, spełnione przez miłość. Sielanka ma najczęściej kształt lirycznego monologu, poprzedzonego lub przeplecionego opisem bądź dialogiem. Gatunek często ukazuje świat mitologiczny. Nierzadko też ujawnia się w utworach sielankowych temat śmierci, zwłaszcza w formie słynnego toposu "Et in Arcadia ego". ("I ja w Arkadii" to napis na grobowcu.)

Mikołaj Rej z Nagłowic (historyczna pisownia nazwiska: Rey - na początku XX wieku wprowadzono pisownię "Rej", jednak nie zaakceptowaną przez potomków - rodzinę Reyów), herbu Oksza (ur. 4 lutego 1505 w Żurawnie pod Haliczem, zm. między 8 września a 5 października prawdopodobnie 4 października 1569 w Rejowcu) - polski poeta i prozaik epoki renesansu. Był także politykiem oraz teologiem ewangelickim. Długo uznawany za "ojca literatury polskiej" (dopóki nie doceniono pisarzy polskiego średniowiecza oraz Biernata z Lublina).

Roksolanki, to jest Ruskie panny (oryg. Roxolanki) – poemat miłosny napisany przez Szymona Zimorowica z okazji zaślubin brata poety - Józefa Bartłomieja Zimorowica z Katarzyną Duchną Dymidecką, które odbyły się w 1629. Utwór składa się z trzech części (38 pieśni "chóru panieńskiego" oraz 31 pieśni "chóru młodzieńskiego"), odautorskiego prologu oraz lirycznego monologu Dziewosłęba (swata). Tematem Roksolanek są zarówno "rozkosze" jak i "męki" miłości erotycznej silniejszej od śmierci.

Gatunek w postaci dojrzałej i mistrzowskiej ukształtował grecki poeta Teokryt (III w. przed Chrystusem), jego utwory ukazywały realistyczne obrazki z życia pasterzy, bądź stanowiły formę zabawy literackiej. W literaturze rzymskiej Wergiliusz potraktował sielankę jako obraz życia pasterzy w idealnej krainie – Arkadii. Tę tradycję ponawia europejski renesans, a zwłaszcza barok (także w obrębie barokowego klasycyzmu XVII w.). W epoce baroku ton idylliczny ujawnia się też w malarstwie (Nicolas Poussin i obraz Et in Arcadia ego, z którego pochodzi topos o tej samej nazwie) i muzyce (opera Claudia Monteverdiego Orfeusz).

Parafraza – swobodna przeróbka tekstu lub tłumaczenia, która rozwija i modyfikuje treść oryginału, zachowując jednak jego zasadniczy sens. Przeciwieństwo metafrazy – literalnego przekazu słowo w słowo.

Adam Bernard Mickiewicz , zm. , a nawet za jednego z największych na skalę . Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek , zarówno w ojczyźnie jak i w Europie zachodniej porównywany do . W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

W literaturze polskiej uprawiana w renesansie (Jan Kochanowski i zwłaszcza Szymon Szymonowic, który uprawiał sielankę realistyczną – sceneria i same wydarzenia przedstawione były realistycznie, dał dojrzałą postać gatunku i nadał mu polską nazwę), baroku (Szymon Zimorowic, Józef Bartłomiej Zimorowic, Samuel Twardowski) i oświeceniu ( klasycysta Adam Naruszewicz; poeci sentymentalizmu: Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin). Ton idylliczny ujawnia się w utworach, które nie podejmują modelu gatunkowego sielanki,wielu innych autorów – jak Mikołaj Rej (pisany prozą Żywot człowieka poczciwego), barokowa poezja ziemiańska (i tworzące osobny gatunek poematy tytułowane Votum, np. Zbigniewa Morsztyna), Elżbieta Drużbacka (i Pochwała lasów).

Arkadia – fikcyjna kraina, uważana przez poetów za krainę wiecznego szczęścia – ziemski raj, symbol wyidealizowanej krainy spokoju, ładu, sielankowej, wiecznej szczęśliwości i beztroski.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Sielanka wpłynęła też na romantyzm, w tym na poglądy estetyczne (słynna rozprawa O klasyczności i romantyczności) i poezję (poemat Wiesław) Kazimierza Brodzińskiego oraz twórczość polemicznie sięgającego do tej tradycji Adama Mickiewicza (którego Pan Tadeusz ma w sobie jednak także tonację idylliczną). Ślady tradycji sielankowej – jako ton, klimat utworów – sięgają nawet wieku XX: to Maria Komornicka i jej późny zbiór rękopiśmienny Xięga poezji idyllicznej, Czesław Miłosz i Świat. Poema naiwne, wiersze Józefa Czechowicza oraz wielu innych autorów).

Zbigniew Morsztyn (ur. ok. 1628 w Krakowskiem, zm. 13 grudnia 1689 w Królewcu) – polski szlachcic (herbu Leliwa) i poeta epoki baroku, żołnierz, działacz ariański. Kuzyn i współpracownik Jana Andrzeja Morsztyna.

Claudio Giovanni Crettinnieo Antonio Monteverdi (ur. 15 maja 1567 w Cremonie, zm. 29 listopada 1643 w Wenecji) – włoski kompozytor, skrzypek (grał na violi da braccio) i śpiewak. Pierwszy wielki twórca oper.

Polskie przykłady tego gatunku poetyckiego to między innymi:

Jan Kochanowski: Pieśń świętojańska o Sobótce – cykl pieśni nawiązujący do tradycji poezji sielankowej,

Szymon Szymonowic: przełomowy dla dziejów gatunku w Polsce tom Sielanki (1614); tu m.in.: Czary (parafraza Teokryta i Wergiliusza), Kołacze, Żeńcy

Szymon Zimorowic: Roksolanki, to jest ruskie panny, tom, który łączy tradycję gatunkową pieśni (także ludowej) i sielanki

Józef Bartłomiej Zimorowic: Sielanki nowe ruskie, które – celowo chropawe stylistycznie i mroczne (obraz okrucieństwa historii, temat śmierci) – naruszają normę gatunku

Samuel Twardowski: Dafnis drzewem bobkowym, odmiana gatunku – sielanka dramatyczna

Adam Naruszewicz: Sielanki, np. Folwark

Franciszek Karpiński: Do Justyny. Tęskność na wiosnę, Laura i Filon (bodaj najsławniejsza sielanka polska).

W szerszym rozumieniu "idylla" oznacza "idylliczność", czyli łagodną, sielską tonację dzieła artystycznego (często: ukazującego pejzaż) lub sytuacji życiowej. To ostatnie rozumienie pojęcia ujawnia np. Guy de Maupassant w noweli Idylla.

Guy de Maupassant (ur. 5 sierpnia 1850 w château de Miromesnil, w Tourville-sur-Arques w departamencie Seine-Maritime, zm. 6 lipca 1893 w Paryżu) – francuski pisarz, zaliczany do nurtu naturalizmu i dekadentyzmu, znany zwłaszcza ze swoich nowel. Uznany za mistrza zwięzłej, wręcz minimalistycznej formy[potrzebne źródło]. Jego utwory zawierają silne akcenty ironii, satyry i krytyki społecznej, przedstawiają realistyczny, pełen pesymizmu obraz ówczesnego społeczeństwa.

Topos (gr. tópos koinós miejsce wspólne) – powtarzający się motyw, który często występuje w obrębie literatury i sztuki danej kultury, cywilizacji. Wskazuje na jedność kulturową danego kontynentu czy na istnienie pierwotnych wzorców myślenia człowieka.

Sielanka to także niczym niezmącone, pogodne, spokojne i beztroskie życie.

Przypisy

Jerzy Ziomek: Renesans. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1999, s. 285. ISBN 83-01-11766-4.
Hasło "sielanka" w Słowniku języka polskiego PWN

Bibliografia

Źródła

Jan Kochanowski: Pieśni. Oprac. Ludwika Ślękowa. Wrocław 1970, seria Biblioteka Narodowa i wyd. nast.

Szymon Szymonowic: Sielanki. Oprac. Janusz Pelc. Wrocław 1964, BN i wyd. nast.

Szymon Zimorowic: Roksolanki. Oprac. Radosław Grześkowiak. Warszawa 1999

Józef Bartłomiej Zimorowic: Sielanki nowe ruskie. Oprac. Ludwika Ślękowa. Wrocław 1993, BN

Samuel Twardowski: Dafnis drzewem bobkowym. Oprac. Jan Okoń. Wrocław 1976, BN

Adam Naruszewicz: Liryki wybrane. Oprac. Juliusz W. Gomulicki. Warszawa 1964

Franciszek Karpiński: Poezje wybrane. Oprac. Tomasz Chachulski. Wrocław 1997, BN

Kazimierz Brodziński: O klasyczności i romantyczności. Oprac. Paweł Bukowiec. Kraków 2002

Idylla polska. Antologia. Oprac. Alina Witkowska. Wrocław 1995, BN

Opracowania

Jean Delumeau: Cywilizacja odrodzenia. Tłum. Eligia Bąkowska. Warszawa 1987, rozdz.: Marzenia renesansu

Anna Dobakówna: O sielance staropolskiej. "Pamiętnik Literacki" 1968

Adam Karpiński: Staropolska poezja ideałów ziemiańskich. Wrocław 1983

Anna Krzewińska: Sielanka staropolska. Warszawa 1979

Jerzy Pietrkiewicz: Sielanka – odwieczny towarzysz polskich poetów. W: Literatura polska w perspektywie europejskiej. Warszawa 1986

Julian Platt: Sielanki i poezje sielskie Adama Naruszewicza. Wrocław 1967

Renato Poggioli: Wierzbowa fujarka. "Zagadnienia Rodzajów Literackich" r. III: 1960, z. 1

Stefania Skwarczyńska: Mickiewiczowski pogrom Arkadii. W: Pomiędzy historią a teorią literatury. Warszawa 1975

Alina Witkowska: Sławianie, my lubim sielanki. Warszawa 1972

Zobacz w Wikiźródłach kategorię
sielanki