Sielanki - Szymon Szymonowic - Polski Serwis Naukowy

Sielanki – zbiór sielanek Szymona Szymonowica, wydanych w 1614 roku - jako zbiorek dwudziestu idylli, którym poeta nadał, utrwaloną potem, nazwę gatunku: "sielanka" (od zapożyczonego wówczas z języka ruskiego słowa "sioło" - w dawnej polszczyźnie: 'wieś'). Zostały do nich dołączone Nagrobki zbieranej drużyny.

Barok (z por. barroco – "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. baroque – "bogactwo ozdób") – główny kierunek w kulturze środkowo i zachodnioeuropejskiej, którego trwanie datuje się na zakres czasowy od końca XVI wieku do XVIII wieku. Barok obejmował wszystkie przejawy działalności literackiej i artystycznej, a także filozofię i architekturę. U jego podstaw leżał sprzeciw wobec renesansowego klasycyzmu, głęboka religijność, mistycyzm i egzystencjalny niepokój.

Fraszka (wł. frasca - gałązka, drobiazg, bagatela, błahostka) – krótki utwór liryczny, zazwyczaj rymowany lub wierszowany o różnorodnej tematyce, często humorystycznej lub ironicznej (satyrycznej). Posiada puentę.

Jak na ostatni wybitny utwór renesansowy, pojawiają się dość późno. Spod pras drukarskich wyszło już wiele tomików poetyckich z barokowymi nowościami, zanim uczony organizator i wykładowca Akademii Zamojskiej, sławny poeta polsko-łaciński, wystąpił ze swoim najwybitniejszym dziełem w języku polskim. Wystąpienie to wyraża pełną świadomość przemian zachodzących w literaturze. Szymonowic odczuwa odrębność swojej poezji na tle współczesnym. Dedykuje Sielanki marszałkowi Mikołajowi Wolskiemu, ostatniemu z ludzi chędogich (...) którzy ozdobnego/ Wieku kwitnęli....

Rym – powtórzenie jednakowych lub podobnych układów brzmieniowych w zakończeniach wyrazów zajmujących ustaloną pozycję w obrębie wersu (w poezji) lub zdania.

Dyl Sowizdrzał, Sowiźrzał (niem. Till Eulenspiegel, dolnoniem. Dyl Ulenspegel, niderl. Tijl Uilenspiegel, flam. Till Ulenspiegel) – postać złośliwego błazna-psotnika i figlarza, będącego uosobieniem mądrości ludowej oraz plebejskiego – często rubasznego – humoru, wywodząca się z folkloru północnych Niemiec.

Mimo uświadomionego poczucia przynależności do literatury poprzedniego wieku Szymonowic w zasadniczy sposób odnawia i przekształca obowiązującą konwencję sielankową. Wybiera tę drogę, która od Pieśni świętojańskiej o Sobótce, uznawanej za pierwszą polską sielankę, wiodła ku realizmowi.

Pieśń – gatunek literacki poezji lirycznej, o genezie związanej z obrzędami i muzyką (pieśni ludowe, pieśni średniowieczne), od której stopniowo się uwolnił, stając się samodzielną formą wyrazu.

Szymon Szymonowic, Simon Simonides herbu Kościesza (ur. 24 października 1558 we Lwowie, zm. 5 maja 1629 w Czernięcinie pod Zamościem) – polski poeta okresu renesansu, pochodzenia ormiańskiego. Stworzył polską nazwę gatunku - sielanka.

Szymonowic za przykładem Jana Kochanowskiego zastosował w sielance trzynastozgłoskowy sylabowiec (7+6), o parzystych rymach żeńskich. Pisał językiem wykwintnym, poetyckim, o jasnej strukturze składniowej, unikając wypowiedzi wieloczłonowych.

W Żeńcach autor wprowadza autentycznego bohatera chłopskiego; nie jest to wizerunek prostaka, franta, opisywany w konwencji burleski jak w literaturze sowiźrzalskiej, ani też bliżej nie skonkretyzowany rozmówca, potrzebny dla sformułowania pointy fraszki, jak w Przymówce chłopskiej Kochanowskiego. Bohaterowie Żeńców przedstawieni są w całej konkretności codziennego trudu; mają prawo do własnego języka, wrażliwości psychologicznej i akceptowanych norm moralnych. Ludowa pieśń o słoneczku, wytwór kultury tego środowiska, powtarzana jak refren, decyduje o osobliwym kształcie artystycznym utworu. Dramatyczność konfliktu między panem reprezentowanym przez ekonoma a chłopem pracującym na polu, zarysowana przejmująco w Żeńcach, przekracza wszelkie dopuszczalne dotychczas granice opisu życia na wsi. Poeta nie unika akcentów brutalnych, naturalistycznych - coś z barokowego kultu dysonansu i zmieszania odmiennych tonów przeniknęło jednak do świadomości pisarskiej dzierżawcy Czernięcina.

Jan Sariusz Zamoyski (Jan Zamojski) herbu Jelita, (ur. 1542, zm. 1605) – polski szlachcic, magnat, sekretarz królewski od 1565, podkanclerzy koronny od 1576, kanclerz wielki koronny od 1578 i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów od roku 1581. Generalny starosta krakowski w latach 1580-1585, starosta bełski, międzyrzecki, krzeszowski, knyszyński, tykociński i dorpacki. Doradca króla Zygmunta II Augusta i Stefana Batorego. Główny przeciwnik sukcesora po Batorym, Zygmunta III Wazy.

Akademia Zamojska – wyższa uczelnia założona w 1594 roku przez Jana Zamoyskiego w Zamościu. W tym samym roku papież Klemens VIII zatwierdził powołanie Akademii w formie stosownej bulli, przy tej okazji dodając swój herb rodowy Aldobrandinich do godła Akademii. Statut Akademii zatwierdził w imieniu papieża biskup chełmski Stanisław Gomoliński.

Rzeczywistość, która szeroką falą wtargnęła do sielanki Szymonowica, postawiła pod znakiem zapytania cały sens patriarchalnej mitologii i jej lokalizacji we wsi szlacheckiej. Autor maluje nie tylko obrazy z życia chłopskiego; opis obrzędu weselnego w Kołaczach uzupełnia realistyczną wizję świata scenami z dworku szlacheckiego. Obok najcenniejszych z punktu widzenia nowatorstwa sielanek realistycznych mieszczą się także w zbiorku Szymonowica utwory tradycyjne, konwencjonalne, powielające wątki starożytnej literatury bukolicznej (Teokryt i Wergiliusz), np. sielanki Dafnis, Czary. Jego późniejsi spadkobiercy będą niekiedy nawiązywali właśnie do tego drugiego, mniej oryginalnego i twórczego nurtu. Warto podkreślić, że poeta podejmował w sielankach nie tylko współczesną problematykę społeczną, lecz także historyczną, związaną z życiem publicznym. Rocznica przedstawia sylwetkę Jana Zamoyskiego; Ślub- obrzędy weselne z okazji ślubu młodego Sieniawskiego.

Wieś (łac. pagus, rus) – jednostka osadnicza o zwartej, skupionej lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadająca praw miejskich lub statusu miasta (art. 2 ustawy z 29 sierpnia 2003 o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych).

Poezja (z gr. ποίησις, poíesis – tworzenie, wytwórczość, sztuka poetycka) – wieloznaczny termin, współcześnie stanowiący przede wszystkim określenie dzieł literackich nienapisanych prozą lub synonim liryki.

Zbiorek Szymonowica odegrał wielka rolę w rozwoju twórczości sielankowej. Ukazał się w momencie popularności i dużego zapotrzebowania na literaturę tego rodzaju, uzyskał też ogromną sławę. Sielankopisarze usprawiedliwiali się, że idą Symonidowym niedostępnym śladem. Szymonowic stworzył gotowy wzór, schemat kompozycyjny gatunku, wplatał w dialogi swoich pasterzy liczne refleksje i dygresje natury dydaktycznej. Przełamał sztywne granice sielankowej konwencji, otwierając wrota napływowi elementów zaczerpniętych z życia współczesnego. Zainaugurował zainteresowania sielanką w środowisku poetów mieszczańskich.

Poezja (z gr. ποίησις, poíesis – tworzenie, wytwórczość, sztuka poetycka) – wieloznaczny termin, współcześnie stanowiący przede wszystkim określenie dzieł literackich nienapisanych prozą lub synonim liryki.

Szymon Szymonowic, Simon Simonides herbu Kościesza (ur. 24 października 1558 we Lwowie, zm. 5 maja 1629 w Czernięcinie pod Zamościem) – polski poeta okresu renesansu, pochodzenia ormiańskiego. Stworzył polską nazwę gatunku - sielanka.

Linki zewnętrzne

Sielanki Szymona Szymonowica w Skarbach literatury polskiej

Zobacz w Wikiźródłach tekst
Sielanki