Siemianowice Śląskie (śl. Śymjanowicy, niem. Siemianowitz, Laurahütte; 1923-27 Huta Laura-Siemianowice) – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, w województwie śląskim, położone nad rzeką Brynicą, na Wyżynie Śląskiej, w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

Geografia

Położenie

Położenie Siemianowic Śląskich pośród pozostałych członków Górnośląskiego Związku Metropolitalnego

Siemianowice Śląskie leżą na garbie chorzowsko-bytomskim, który leży na Wyżynie Katowickiej będącej częścią Wyżyny Śląskiej, na terenie Górnego Śląska. Miasto położone jest na terenie charakteryzującym się słabym naturalnym rozwinięciem rzeźby, jednak jest dość urozmaicona. Znajdują się liczne niecki, rowy, doliny rzeczne oraz łagodne wzgórza. Przez miasto przepływa Brynica oraz kilka mniejszych rzek.

Najwyższe wzniesienie znajduje się w Bytkowie – 320 m n.p.m., a najniższe punkty Siemianowic leżą na terenie dawnych Sadzawek oraz w dolinie Brynicy – najniższy punkt wysokości 260 m n.p.m. W topografii Siemianowic znaczna rolę odgrywają obok form naturalnych także formy będące rezultatem działalności człowieka. Są to hałdy, zwałowiska skały płonnej. Istnieją również zagłębienia powierzchni będące rezultatem: eksploatacji piasku i węgla. Pod względem geologicznym Siemianowice położone są w Górnośląskim Zagłębiu Węglowym obejmującym cały Górnośląski Okręg Przemysłowy oraz Rybnicki Okręg Węglowy. Siemianowice graniczą z: Katowicami, Chorzowem, Czeladzią, Będzinem, Piekarami Śląskimi i Wojkowicami.

Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Klimat

Klimat miasta cechuje się pewną przewagą klimatu oceanicznego nad kontynentalnym. Maksymalna temperatura występuje najczęściej w lipcu i o kilka stopni przekracza 30 °C. Minimalna temperatura zdarza się w styczniu lub lutym i sięga około –20 °C. Średnia roczna temperatura oscyluje wokół 8 °C. Opady w mieście wynoszą przeciętnie 660-700 mm rocznie, a najbardziej deszczowym miesiącem jest lipiec. W mieście dominuje wiatr o kierunku południowo-zachodnim i zachodnim. Klimat Siemianowic był na przestrzeni XIX i XX zachwiany przez zanieczyszczenia atmosfery, zadymienia i zapylenia. Po upadku przemysłu ciężkiego, powietrze oczyściło się.

Gleba

Gleby w Siemianowicach Śląskich najczęściej wykształcone są na podłożu czwartorzędowych osadów wodno-lodowcowych czyli piasków, gliny oraz iłów. Podglebie utworzone z glin, glin piaszczystych, rzadziej z iłów, stanowi warstwę nieprzepuszczalną dla wód opadowych infiltrujących w głąb. W takich miejscach powstają stałe lub czasowo występujące strefy zawilgoceń i podtopień warstwy glebowej. Na podłożu holoceńskich osadów rzecznych (piaski, żwiry) na tarasie rzeki Brynicy w okolicach Bańgowa i Przełajki wykształciły się mady. Na podłożu triasowych skał węglanowych (wapienie, dolomity, margle) wykształciły się rędziny. Na północ od Parku Pszczelnik, w Bańgowie i Przełajce na podłożu triasowych skał węglanowych (wapienie, dolomity, margle) wykształciły się również rędziny. Natomiast w Michałkowicach jest gleba triasu środkowego czyli wapień muszlowy oraz triasu dolnego czyli ret. Rędziny są najbardziej urodzajnymi glebami w Siemianowicach, generalnie przeważają w nim jednak gleby gliniasto-piaszczyste średniej i gorszej jakości. Na znacznej powierzchni miasta, a przede wszystkim na południu gleba jest zdegradowana w wyniku działalności przemysłu ciężkiego. Głównymi źródłami skażeń gleb są: składowiska odpadów komunalnych i przemysłowych, emisje gazów i pyłów oraz ścieki przemysłowe. Największym problemem Siemianowickich gleb są skażenia metalami ciężkimi (kadmem, ołowiem i cynkiem).

Głównym surowcem mineralnym wydobywanym w mieście był węgiel kamienny, a na północy rudy cynku i ołowiu. Oba surowce eksploatowane były metodą podziemną. Metodą odkrywkową wydobywane były gliny, piasek oraz wapienie. W złożu, w pokładach pozostało 51,3 mln ton węgla zasobów pozabilansowych, w tym grupy A – 29,6 mln ton i B – 21,7 mln ton.

Hydrologia

Miasto w całości zlokalizowane jest w dorzeczu Wisły, oprócz północno-zachodniej części Michałkowic gdzie niewielki fragment dorzecza rzeki Odry (zlewnia Bytomki). Dział wodny I rzędu rozgraniczający oba dorzecza w Siemianowicach ma jednak przebieg niepewny, z powodu deformacji wywołanych działalnością górniczą. Dorzecze rzeki Wisły w granicach miasta to prawie wyłącznie fragment zlewni rzeki Brynicy, która stanowi północno-wschodnią granicę miasta na Przełajce i częściowo na Bańgowie. W całym mieście uchodzi do Brynicy tylko jeden ciek wodny – Rów Michałkowicki, który stanowi prawy dopływ rzeki. W południowo-wschodniej części miasta istnieje, również prawobrzeżny, dopływ rzeki Brynicy – Rów Siemianowicki, który uchodzi do tej rzeki już na terenie sąsiedniego miasta Katowice. Niestety, wymienione cieki wodne są bardzo zanieczyszczone z powodu wpuszczania do nich ścieków przemysłowych i komunalnych.

Michałkowice – staw w parku "Górnik"

Na terenie Siemianowic Śląskich znajduje się kilkadziesiąt zbiorników wody stojącej. Są to jednak zbiorniki sztuczne. W większości są to zbiorniki podpoziomowe o konstrukcji ziemnej, w których utrzymywanie się wody jest możliwe na skutek zalegania w podłożu warstw gleby słabo przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych. Znaczna część zalewisk powstała w wyniku prowadzonego wydobycia węgla. Ważnym problemem tychże zbiorników jest niedobór wody i wysychanie. Jest to często spowodowane zaprzestaniem dostarczania wód podziemnych z zamkniętych kopalni. Liczba bakterii coli, coli typu kałowego, paciorkowców kałowych i innych niebezpiecznych dla zdrowia jest w siemianowickich zbiornikach często znacznie przekroczona i nie ma możliwości kąpieli i korzystania z wód w celach rekreacyjnych.

Fauna i flora

Udział terenów zielonych szacuje się na 45% powierzchni miasta, co stawia Siemianowice Śląskie pod tym względem na jednym z czołowych pozycji w aglomeracji katowickiej. W mieście żyje 10 gatunków płazów zaliczanych do grupy bioindykatorów. Do najczęściej spotykanych należą m.in. traszka grzebieniasta, kumak nizinny, ropucha szara, rzekotka drzewna i żaba wodna. Jedynym występującym w mieście przedstawicielem gadów jest jaszczurka zwinka. Najpospolitsze ptaki to m.in. kaczka krzyżówka, bażant, łyska, gołąb miejski i sierpówka (łącznie 90 gatunków ptaków). Z ssaków owadożernych spotkać można jeża, kreta oraz ryjówkę aksamitną. Ponadto w mieście żyją również nietoperze oraz łasice. Najliczniej reprezentowany jest rząd gryzoni – występują ssaki takie jak: mysz polna, szczur wędrowny, nornik, wiewiórka, karczownik, piżmak czy chomik europejski. Na terenie Siemianowic Śląskich można spotkać także zająca szaraka i sarnę – jako jedynego ssaka średniej wielkości.

W Siemianowicach występuje 21 okazów roślin chronionych.

Podział administracyjny

Siemianowice Śląskie zajmują powierzchnię 25,5 km² i podzielone są na 5 dzielnic administracyjnych:

Demografia

Toponimia

Pochodzenie nazwy Siemianowice nie jest do końca wyjaśnione. Najbardziej prawdopodobne są:

W 1923 r. utworzono gminę Huta Laura-Siemianowice, łącząc gminy: Siemianowice i Huta Laura. Nazwę gminy zmieniono 23 lutego 1927 na Siemianowice Śląskie.

Historia

 Osobny artykuł: Historia Siemianowic Śląskich.

 Osobny artykuł: Kalendarium historii Siemianowic Śląskich.

Położenie Siemianowic w powiecie katowickim (1946)

Siemianowice Śląskie uzyskały prawa miejskie w 1932, gmina miała wówczas 43 tys. mieszkańców i uchodziła za największą wieś w Europie. Dzieje miasta sięgają jednak średniowiecza. Były wówczas niewielką osadą rybacką. Pod koniec XVIII wieku zaczął się rozwijać przemysł kopalniany. Później powstawały huty i inne zakłady przemysłowe. Z czasem bardzo rozwinięta miejscowość Siemianowice była jedną z największych wsi Europy, aż do momentu uzyskania praw miejskich. Po II wojnie światowej nadal trwał szybki rozwój miasta, zaczęły powstawać nowe osiedla i ciągle rozwijały się kopalnie i huty. Obecnie przemysł ciężki w mieście prawie upadł i panuje spore bezrobocie.

Gospodarka

Siemianowice (Laurahütte) w 1840 r.

Gospodarka w Siemianowicach Śląskich zaczęła się rozwijać na dużą skalę na początku XIX, wcześniej miejscowość żyła przede wszystkim z hodowli ryb i uprawy kwiatów. Przełomowym momentem w siemianowickiej gospodarce była pierwsza kopalnia węgla kamiennego "Leśna" w 1786 roku i pierwsza huta "Hohenlohe" w 1804 roku. W następnych dziesięcioleciach zaczęły powstawać kolejne huty, także cynku oraz kopalnie. W 1835 ukończono budowę huty Laura. Dzięki rozwijającemu się przemysłowi zaczęła wzrastać liczba ludności w okolicy, a Siemianowice i jej dzisiejsze dzielnice dynamicznie się rozwijały. W latach 1853-1855 powstała kolej wąskotorowa z Tarnowskich Gór i Bytomia przez: Bytków, Hutę Laura, Hutę Jerzego aż do Brzęczkowic. W kolejnych latach XIX wieku na terenie dzisiejszych Siemianowic powstawały koleje linie kolejowe, a przemysł dalej się rozwijał, powstała wówczas Fabryka Śrub i Nitów Fitznera, której część obecnie jest Wojskowymi Zakładami Mechanicznymi. Po II wojnie światowej miasto posiadało ponad 82 000 mieszkańców, działające kopalnie, huty i inne zakłady.Przełom XX i XXI przyniósł w Siemianowicach, podobnie jak w okolicznych miastach GOP szereg niekorzystnych zmian i strat materialnych. Zamknięta została i zlikwidowana jedna z największych w kraju kopalnia "Siemianowice", pomimo że niezależne ekspertyzy dawały podstawy do jej dalszej eksploatacji. Nastąpił upadek większości państwowych zakładów przemysłowych, których nieudana restrukturyzacja przebiegała w atmosferze skandali i korupcji. Czarną kartą w historii miasta zapisały się niespełnione obietnice rządu premiera Leszka Millera, doprowadzając najpierw do licznych manifestacji pracowniczych, a w końcu bankructwa Huty Jedność przekształconej w spółkę Skarbu Państwa, który nie zapewnił środków na ukończenie zaawansowanej już inwestycji w nową walcownię. W mieście wystąpiły liczne problemy społeczne – spadek zaludnienia, wysokie bezrobocie strukturalne, emigracja zarobkowa młodych, wykształconych ludzi, masowe grabieże mienia na terenach przemysłowych i kolejowych. Niekorzystnym zmianom społecznym miasto stara się przeciwdziałać, organizując dodatkowe kursy edukacyjne dla młodzieży, szkolenia dla bezrobotnych oraz budując nowe obiekty sportowe i zachęcając inwestorów. W ostatnim okresie w mieście zainwestowały firmy Johnson Controls (producent części samochodowych) i Ugine & Alz (obecnie ArcelorMittal Stainless Service), dzięki czemu bezrobocie spadło z 29% do 16%.

Infrastruktura

Drogowa

Siemianowice posiadają w miarę dogodne połączenia drogowe z resztą kraju dzięki położeniu w centrum Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. W odległości około 30 km położony jest port lotniczy Katowice-Pyrzowice. W Siemianowicach wzrasta natężenie ruchu samochodowego. Od kilku lat planuje się budowę obwodnicy wschodniej, która będzie elementem drogi z Katowic do Pyrzowic i zachodniej – wspólnie z Chorzowem.

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 94 z Wrocławia do Krakowa.

W mieście jest 225 nazwanych ulic,które dają sieć 103 km dróg.

Tramwaje i autobusy

Tramwajem do Siemianowic można się dostać z Katowic do pętli przy Placu Skargi w centrum miasta. W latach 1899 - 2009 funkcjonowało również połączenie tramwajowe z Chorzowem. Pierwszy międzymiastowy parowy tramwaj uruchomiono na trasie Siemianowice - Katowice w roku 1896, a w 1898 uruchomiono na tej trasie tramwaj elektryczny (jako pierwsze połączenie zelektryfikowane w aglomeracji). Na przełomie XIX i XX wieku w mieście funkcjonowała zajezdnia. Wielokrotnie planowano budowę połączeń tramwajowych z Siemianowic w kierunku Bytomia przez Michałkowice i Czeladź, niestety planów nie zrealizowano. Obecnie w mieście istnieją połączenia komunikacji autobusowej i tramwajowej. Koordynatorem przewoźników komunikacji zbiorowej jest KZK GOP, dla którego usługi na terenie Siemianowic Śląskich wykonują:

Przez miasto przebiega 28 linii autobusowych (0, 5, 22, 27, 30, 42, 43, 50, 72, 74, 91, 96, 98, 110, 119, 133, 168, 170, 190, 196, 222, 296, 662, 663, 664, 665, 860, 974) oraz jedna tramwajowa (13).

Kolejowa

Przez centrum miasta i Bytków przebiega dwutorowa linia kolejowa nr 161 Katowice Szopienice Południowe-Chorzów Stary, na której znajduje się dworzec, od 1969 wykorzystywana jedynie w ruchu towarowym. W 2005 PKP wyburzyły zabytkowy budynek dworcowy z 1870. W północnej części miasta przebiegają linie dawnej kolei piaskowej z Jaworzna i Łagiszy w kierunku Bytomia. Najbliższy dworzec kolejowy czynny dla ruchu pasażerskiego znajduje się obecnie w Katowicach, w odległości 8 km od centrum miasta. W latach 1870-1968 miasto posiadało pasażerskie połączenia kolejowe.

W latach 1855-2002 miasto posiadało także kolej wąskotorową, która została zlikwidowana a jej tory później rozkradzione.

Infrastruktura techniczna

W mieście istnieją wodociągi, z których korzysta 98,8% mieszkańców; sieć kanalizacyjna i sieć gazownicza, z której korzysta 70% siemianowiczan; oczyszczalnia ścieków "Centrum" i zakład składowania definitywnego i utylizacji odpadów "Landeco".