Skała osadowa - Polski Serwis Naukowy

Skały osadowe (sedymentacyjne) – jeden z trzech głównych typów skał (obok skał magmowych i metamorficznych) budujących skorupę ziemską, powstają przez nagromadzenie się materiału przynoszonego przez czynniki zewnętrzne (np. wodę, lodowiec, wiatr), na skutek jego osadzania się lub wytrącania z roztworu wodnego. Nauka zajmująca się powstawaniem skał osadowych to sedymentologia.

Węgiel brunatny to skała osadowa pochodzenia organicznego roślinnego powstała w neogenie, w erze kenozoicznej ze szczątków roślin obumarłych bez dostępu powietrza. Zawartość węgla 62-75%. Często stosowany jako paliwo. Jego wartość opałowa waha się od 7,5 do 21 MJ/kg. Węgiel brunatny jest nieodnawialnym źródłem energii.

Żwir – okruchowa skała osadowa o luźnej postaci, złożona z otoczaków o średnicy większej niż 2 mm – nawet do kilku cm. (W budownictwie żwirem nazywane jest kruszywo naturalne o frakcji do 80 mm.)

Ze względu na sposób powstania wyróżnia się:

skały okruchowe (klastyczne) – powstałe w wyniku nagromadzenia materiału pochodzącego z rozkruszenia starszych skał, jego przetransportowania i osadzenia przez wodę, wiatr lub lód:

skały bardzo drobnookruchowe (pelity): ił, iłowiec, łupek ilasty;

skały drobnookruchowe (aleuryty): muł, mułowiec, łupki osadowe;

skały średniookruchowe (psamity): piasek, piaskowiec, arkoza, szarogłaz;

skały grubookruchowe (psefity): gruz, żwir, brekcja, zlepieniec;

skały piroklastyczne - powstałe z materiałów wyrzuconych w powietrze w czasie erupcji wulkanicznej, np. tuf wulkaniczny, tufit;

skały rezydualne (alitowe, regolit) - zwietrzelina powstała "in situ" (na miejscu) w wyniku wietrzenia skał (przede wszystkim węglanowych):

terra rossa, lateryt, boksyt.

skały chemogeniczne (pochodzenia chemicznego) - powstałe w wyniku rozpuszczenia składników skał starszych i ponownego wytrącenia osadu wskutek parowania lub reakcji chemicznych z udziałem (lub bez) organizmów żywych:

węglanowe – wapienie, dolomit, margiel - skała mieszana;

krzemionkowe – gejzeryt, kwarcyt, krzemień, rogowiec, martwica krzemionkowa, opoka;

żelaziste – żelaziak, ruda darniowa;

gipsowe i solne – gips, anhydryt, sól kamienna, sole potasowe;

fosforanowe – fosforyt, guano;

manganowe, siarkowe (siarka rodzima), strontowe, barytowe, fluorytowe;

skały organogeniczne (pochodzenia organicznego, biogeniczne) – powstałe ze szczątków organizmów zwierzęcych (skały zoogeniczne) i roślinnych (skały fitogeniczne),

kopalne paliwa stałe: węgle kopalne – torf, lignit, węgiel brunatny, węgiel kamienny;

kopalne paliwa płynne: ropa naftowa, asfalt, ozokeryt (wosk ziemny);

łupki palne, łupki bitumiczne;

kreda, wapień numulitowy, wapień rafowy, radiolaryt.

Przykłady skał osadowych

Sól kamienna z Kłodawy – przykład ewaporatu

Boksyt – ilasta skała osadowa składająca się głównie z wodorotlenków glinu (hydrargilitu, bemitu lub diasporu). Zawiera też minerały ilaste, krzemionkę, tlenki i wodorotlenki żelaza. Nazwa boksyt pochodzi od francuskiego miasta Les Beaux-de-Provence w południowej Francji, gdzie w 1821 roku po raz pierwszy odkryto złoża.

Margiel – skała osadowa, zwykle szara; składa się z węglanów (wapnia lub magnezu) i minerałów ilastych, używany do wyrobu cementu, także jako nawóz mineralny (sztuczny), ma słaby, nieprzyjemny zapach. Dobrze reaguje z kwasem solnym (HCl), pozostawiając błotnistą plamkę. W technologii ceramiki często marglem określane okruchy węglanów powyżej 0,5 mm występujące w surowcach ilastych.

Sól kamienna z Wieliczki – przykład ewaporatu

Gips – przykład ewaporatu

Krzemienie (pasiasty i konkrecyjny) – przykład skały krzemionkowej

Krzemień – przykład skały krzemionkowej

Szarogłaz – przykład skały okruchowej

Piaskowiec glaukonitowy – przykład skały okruchowej

Wapienie numulitowe - eoceńskie wapienie zbudowane z numulitów. Numulity to duże (do ok. 10 cm średnicy) dyskowate pierwotniaki z gromady otwornic. Wapienie numulitowe można zobaczyć w Jarcowej Skałce przed budką TPN na wejściu do Dol. Kościeliskiej. Nazywa się Jarcowa, bo numulity kojarzą się góralom z jarcem, czyli owsem.

Torf – skała osadowa powstała w wyniku zachodzących w szczególnych warunkach przemian obumarłych szczątków roślinnych, najmłodszy węgiel kopalny. Zawiera mniej niż 60% węgla.

Mułowiec - przykład skały okruchowej, drobniziarnistej

Skała o frakcji pylasto-ilastej

Sferosyderyt – przykład skały węglanowej,konkrecyjnej

Wapień, dewon (fran) – przykład skały węglanowej organo-chemogenicznej

Wapień (fragment rdzenia wiertniczego), karbon (wizen)

Wieliczka – miasto powiatowe w województwie małopolskim, w powiecie wielickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Wieliczka oraz władz powiatu. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa krakowskiego. Według danych z 30 czerwca 2009 miasto miało 19 753 mieszkańców. Powierzchnia miasta wynosi 13,41 km².

Reakcja chemiczna – każdy proces, w wyniku którego pierwotna substancja zwana substratem przemienia się w inną substancję zwaną produktem. Aby cząsteczka substratu zamieniła się w cząsteczkę produktu konieczne jest rozerwanie przynajmniej jednego z obecnych w niej wiązań chemicznych pomiędzy atomami, bądź też utworzenie się przynajmniej jednego nowego wiązania. Reakcje chemiczne przebiegają z reguły z wydzieleniem lub pochłonięciem energii cieplnej, promienistej (alfa lub beta) lub elektrycznej.

Wapień, jura (kelowej)

Wapień, jura (oksford)

Węgiel kamienny – przykład skały organogenicznej, paliwo kopalne

W Wikimedia Commons znajdują się multimedia związane z tematem:
Skały osadowe