Skażenie w Goiânii - Polski Serwis Naukowy

Skażenie w Goiânii – wypadek jądrowy stopnia piątego w siedmiostopniowej międzynarodowej skali INES. Skażenie radioaktywne w centralnej Brazylii spowodowało śmierć 4 osób a 22 osoby zostały napromieniowane w stopniu narażającym życie i zdrowie.

13 września 1987 stare źródło promieniowania zostało wyniesione ze zlikwidowanego szpitala w mieście Goiânia, stolicy centralnego stanu Brazylii Goiâs. Źródło przechodziło z rąk do rąk, powodując poważne skażenie radioaktywne i w rezultacie napromieniowania śmierć kilku osób.

Przypadek ten uważany jest powszechnie za najgorszy wypadek powiązany z nieprawidłowym przechowywaniem materiału promieniotwórczego w historii wykorzystywania energii atomowej.

Dekontaminacja – proces polegający na usunięciu i dezaktywacji substancji szkodliwej (chemikaliów, materiałów radioaktywnych, czynników biologicznych), która zagraża życiu lub zdrowiu ludzi poprzez kontakt bezpośredni lub używane sprzęty. Dekontaminacji poddawani są zarazem ludzie, zwierzęta, jak i środowisko nieożywione (infrastruktura itd.).
Tuleja - w budowie maszyn element mechanizmów i maszyn posiadający różne zastosowanie (np. cylinder). Tuleja ma kształt wydłużonego pierścienia lub wydrążonego walca.

Szczegóły wypadku

Źródło promieniowania

Budowa źródła promieniowania

Źródłem była mała tuleja, zawierająca silnie promieniotwórczy chlorek cezu (sól promieniotwórczego izotopu cezu-137), umieszczona w ochronnym pojemniku zrobionym z ołowiu i stali, zawierającego okienko z irydu. Wewnętrzna część tulei może obracać się umożliwiając ustawienie źródła promieniowania na wprost otworu lub naprzeciw niego.

Stany Zjednoczone, Stany Zjednoczone Ameryki (ang.: United States, United States of America, US, USA) – państwo w Ameryce Północnej graniczące z Kanadą od północy, Meksykiem od południa, Oceanem Spokojnym od zachodu, Oceanem Arktycznym od północnego zachodu, Oceanem Atlantyckim od wschodu.
Skażenie promieniotwórcze – znaczny wzrost aktywności promieniotwórczej przedmiotów, organizmów żywych, budynków i wielkich obszarów, powyżej naturalnego poziomu aktywności promieniotwórczej.

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA) określiła tuleję o średnicy 51 mm i długości 48 mm jako "pojemnik o międzynarodowym standardzie". W 1971 roku tuleja zawierała cez o aktywności 74 TBq (74·10 Bq, czas połowicznego rozpadu cezu-137 to ok. 30 lat). Moc dawki w odległości 1 m od źródła promieniowania wynosiła 4,56 Gy/h (456 rad/h). Radioźródło było wykonane w Stanach Zjednoczonych w laboratoriach Oak Ridge i było używane jako źródło promieniowania w radioterapii w szpitalu Goiânia.

Fluorescencja – jeden z rodzajów luminescencji – zjawiska emitowania światła przez wzbudzony atom lub cząsteczkę. Zjawisko uznaje się za fluorescencję, gdy po zaniku czynnika pobudzającego następuje szybki zanik emisji w czasie około 10−8 s. Gdy czas zaniku jest znacznie dłuższy, to zjawisko jest uznawane za fosforescencję.
Radioterapia, dawniej curieterapia - metoda leczenia za pomocą promieniowania jonizującego. Stosowana w onkologii do leczenia chorób nowotworowych oraz łagodzenia bólu związanego z rozsianym procesem nowotworowym, np. w przerzutach nowotworowych do kości. Radioterapia jest podspecjalnością lekarską w obrębie onkologii.

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej określiła dawki na:

Wartość powodująca stałe skażenie gruntu Cs: 1,6 x 10 Sv Bq m³.

Dawka do spożycia: 1,2 x 10 Sv Bq

Dawka do inhalacji: 8,7 x 10 Sv Bq

W momencie wyniesienia ze szpitala źródło miało aktywność 50,9 TBq (1375 Ci), cez-137 o aktywności 44 TBq (1200 Ci, 87%) zdołano odzyskać w procesie oczyszczania. 7 TBq przedostało się do środowiska, co obecnie (2010) odpowiada aktywności ok. 4 TBq. Dla porównania, detektory dymu wyposażone są w radioźródło Am o aktywnościach 18,5 kBq (0,5 μCi) lub 29,6 kBq (0,8 μCi) – czyli setki milionów razy mniejsze niż obecna aktywność cezu-137, która przedostała się do środowiska w wyniku wypadku.

Cez (Cs, łac. caesium) - pierwiastek chemiczny, metal alkaliczny. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa "szaroniebieski", związanego z kolorem nalotu pokrywającego zwykle powierzchnię.
Goiás – jeden z 26 stanów Brazylii (+ Dystrykt Federalny), położony w środkowej części kraju. Od zachodu graniczy z Mato Grosso, od południa z Mato Grosso do Sul, od wschodu i południa ze stanem Minas Gerais, od wschodu z Bahia, a od północy ze stanem Tocantins. Stan Goiás ze wszystkich stron otacza Dystrykt Federalny.

Opis zdarzenia

Kradzież źródła

W roku 1984, klinika radioterapii w szpitalu w Goiânii została zlikwidowana, lecz pojemnik zawierający cez-137 pozostał wewnątrz budynku. Latami przez zamknięty budynek przewinęło się wielu bezdomnych i włamywaczy. Dopiero w roku 1987 dwie osoby – Roberto dos Santos i Wagner Mota dokonali rozebrania urządzeń wewnątrz szpitala, a samo radioźródło - w formie ołowianego pojemnika o wadze ponad 100kg - wywieźli w taczce poza obręb budynku. Podczas częściowego demontażu oporządzenia ulegli oni napromieniowaniu ze skradzionego radioźródła (promieniowanie gamma), doznając poważnych oparzeń ciała. Obydwaj zaczęli wymiotować już tego samego dnia - 13 września. 15 września Wagner Mota skorzystał z pomocy lekarskiej, poradzono mu by pozostał w domu. W późniejszym terminie jednemu z nich amputowano ramię.

Grej (Gy) - jednostka dawki pochłoniętej w układzie SI (Jednostka pochodna układu SI). Jest to ilość energii promieniowania (w dżulach) pochłoniętej przez kilogram materii.
Choroba popromienna – ogólna nazwa chorobowych zmian ogólnoustrojowych powodowanych przez promieniowanie jonizujące oddziałujące na całe (lub prawie całe) ciało.

Otwarcie źródła

Dos Santos i Mota próbowali otworzyć ochronny pojemnik, jednak bez rezultatu. Uszkodzili oni jednak irydowe okienko, przez które można było dostrzec chlorek cezu emitujący głęboko niebieskie promieniowanie. Emitowane światło było wynikiem promieniowania radioźródła, jednak mechanizm jego powstawania nie był znany podczas sporządzania raportu przez MAEA. Podobne świecenie zaobserwowano w laboratoriach Oak Ridge podczas usuwania kapsuły ochronnej zawierającej sól cezu-137 w 1988. Uważa się obecnie, iż była to fluorescencja lub promieniowanie Czerenkowa w wyniku absorpcji wilgoci przez radioaktywny chlorek cezu. Co ciekawe, Agencja (MAEA) zaleciła dalsze badania nad naturą światła podczas sporządzania raportu.

Kwas solny, kwas chlorowodorowy (H Cl) (pot. zalzajer, zajzajer od niem. Salzsäure) - kwas beztlenowy, będący roztworem chlorowodoru w wodzie. Jest to nieorganiczny związek chemiczny. Czasami kwasem solnym nazywa się też roztwór chlorowodoru w innych rozpuszczalnikach polarnych np: w acetonie. Rozcieńczony kwas solny znajduje się w żołądku człowieka i ssaków - umożliwia trawienie białek, aktywując proteazy w żołądku. Nazwa "kwas solny" pochodzi od dawnej metody jego otrzymywania ze stężonego kwasu siarkowego(VI) i chlorku sodu (kwas z soli).
Afiniczność (z łaciny) etymologicznie przeciwstawiona winna być nieskończoności (łac. infinitum); oba te wyrazy zawierają w łacinie tę samą cząstkę finis = koniec, przy czym afiniczność odnosi się do bliskości wspomnianego finis, tzn. blisko do „punktu zerowego” w założonej uprzednio przestrzeni.

Sprzedaż

Uszkodzony zbiornik został sprzedany na złomowisku, którego właściciel Devairo Alveso Ferreira (otrzymana całkowita dawka 7,0 Gy) zaobserwował w nocy niebieską poświatę wydobywajacą się z pojemnika, i szybko zapragnął zrobić dla żony pierścionek z dziwnego i pięknego niebieskiego materiału. Sprzedaż radioźródła Ferreirze spowodowało napromieniowanie wielu ludzi:

Stal – stop żelaza z węglem plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,06%, co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali stopowych zawartość węgla może być dużo wyższa). Węgiel w stali najczęściej występuje w postaci perlitu płytkowego. Niekiedy jednak, szczególnie przy większych zawartościach węgla cementyt, występuje w postaci kulkowej w otoczeniu ziaren ferrytu.
Błękit pruski, błękit Turnbulla (heksacyjanożelazian(II) potasu żelaza(III), żelazocyjanek potasowo-żelazowy), FeK[Fe(CN)6] – nieorganiczny związek chemiczny, mieszana sól kompleksowa zawierająca anion heksacyjanożelazianowy(II) oraz kationy potasu i żelaza. Wykazuje silne niebieskie zabarwienie, spowodowane absorpcją światła powodującą przeniesienie elektronu pomiędzy atomami żelaza na różnych stopniach utlenienia.

pracownicy złomowiska otworzyli ołowianą obudowę. Dwóch z nich zmarło później w wyniku napromieniowania (dawka 4,5 i 5,3 Gy).

brat Ferreiry, Ivo, który otwierał kapsułę, naniósł promieniotwórczego pyłu na podłogę swojego domu. Jego 6-letnia córka Leide das Neves Ferreira, podczas siedzenia na podłodze pochłonęła dużą dawkę promieniowania (1,0 GBq, dawka 6,0 Gy), w wyniku czego zmarła miesiąc później (23 października). Inne źródła twierdzą że Ivo zabrał część materiału do domu i położył na stole w czasie posiłku. Córka została pochowana w ołowianym pojemniku zatopionym w betonie.

Kilkanaście osób, które przebywało w domu Ferreiry weszło w kontakt z substancją, roznosząc ją w sąsiedztwie i najbliższych miejscowościach.

Inny brat Ferreiry użył radioaktywnego pyłu jako niebieskiej farby do znakowania zwierząt na swojej farmie, kilka spośród nich zdechło.

25 września, Devair Alvs Ferreira sprzedał złom na inne złomowisko.

Ci (chin. upr. 词, chin. trad. 詞, pinyin cí) – gatunek poezji chińskiej o lirycznym rytmie, wierszach odmiennej długości, lecz o określonym rymie i kadencji tonów. Forma ballady.
Ałun potasowy - nazwa zwyczajowa glinu potasu siarczanu dwunastowodnego. Inne nazwy przyjęte dla tego związku to: ałun, ałun glinowo-potasowy. W farmacji stosowane są również nazwy: Aluminium Kalium sulfuricum, Alumen FP VIII, Aluminii Kalii sulfas.

Częstość dawki i skutki medyczne

Żona właściciela złomowiska, Maria Gabriela Ferreira (dawka 5,7 Gy) była pierwszą zarejestrowaną z innych osób chorujących w tym samym czasie. Po pojawieniu się objawów z początku podejrzewała, iż przyczyną złego samopoczucia jest napój, z którego wszyscy korzystali, lecz analiza soku nie wykazała nic podejrzanego. Jej matka, która się nią opiekowała, otrzymała dawkę 4,3 Gy.

Rad (ang. radiation absorbed dose) – jednostka dawki absorbowanej (dawki pochłoniętej) promieniowania jonizującego. Dawka absorbowana przez napromieniowane ciało o masie 1 g, jeżeli energia przekazana temu ciału przez cząstki jonizujące równa jest 100 erg czyli 10-5 J.
Licznik scyntylacyjny – detektor promieniowania jonizującego. Podstawą działania jest zjawisko scyntylacji, zachodzące w niektórych substancjach pod wpływem bombardowania ich cząstkami naładowanymi: podczas przechodzenia przez scyntylator cząstki jonizującej wytwarzane są jony i elektrony, które z kolei są źródłem emisji fotonów, obserwowanych w postaci błysków świetlnych. Ogromny rozwój techniki liczników scyntylacyjnych wiąże się z rozwojem technologii produkcji odpowiednich do tych celów scyntylatorów, nie pochłaniających swego promieniowania "własnego".

Interesującym faktem jest to, iż Devair Alves Ferreira otrzymał większą dawkę (7,0 Gy) i przeżył, podczas gdy jego żona po otrzymaniu dawki 5,7 Gy, zmarła. Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest to, iż jej mąż otrzymał niższe dawki w tym samym czasie, podczas gdy jego żona przebywała w domu przez większą część czasu i podlegała ciągłemu napromieniowywaniu. W rezultacie, jej samonaprawcze mechanizmy komórkowe miały mniej czasu, aby odbudować wewnętrzne uszkodzenia, które powstały w wyniku promieniowania. W wyniku eksperymentów potwierdzono ten fakt. Liczba przeżywających komórek była większa, jeśli ta sama dawka promieniowania była podawana porcjami, a nie w ciągłym czasie.

Wypadek jądrowy – zdarzenie polegające na emisji promieniowania jonizującego lub substancji promieniotwórczych do otoczenia, mogące przejawiać niekorzystne oddziaływanie na ludzi i środowisko naturalne.
Czas połowicznego rozpadu (zaniku) (okres połowicznego rozpadu) jest to czas, w ciągu którego liczba nietrwałych obiektów lub stanów zmniejsza się o połowę. Czas ten, oznaczany symbolem T1/2, zgodnie z definicją musi spełniać zależność:

Ludzkie ciało zawiera różne typy komórek, uszkodzenie jednego typu, odpowiedzialnego za niezbędne do życia działanie może spowodować śmierć. Zgon pod wpływem promieniowania (3 – 30 dni) jest spowodowany głównie obumieraniem komórek szpiku kostnego formujących komórki krwi oraz komórek trawiennych w ściankach jelit.

Brazylia (pełna nazwa: Federacyjna Republika Brazylii; port. Brasil, República Federativa do Brasil) – największe pod względem powierzchni i liczby mieszkańców państwo Ameryki Południowej oraz piąte pod względem wielkości państwo świata. Zajmuje ponad 47,5% powierzchni Ameryki Południowej.
Izotopy – odmiany pierwiastka chemicznego różniące się liczbą neutronów w jądrze atomu (z definicji atomy tego samego pierwiastka mają tę samą liczbę protonów w jądrze). Izotopy tego samego pierwiastka różnią się liczbą masową (łączną liczbą neutronów i protonów w jądrze), ale mają tę samą liczbę atomową (liczbę protonów w jądrze).

Podejrzenia

28 września, 15 dni po znalezieniu, Maria Ferreira podejrzewa, iż przyczyną złego samopoczucia jest zakupiony wcześniej złom. Zapakowała ona resztki zniszczonej kapsuły do plastikowej torby i zawiozła autobusem do szpitala, aby lekarze stwierdzili, czy są one niebezpieczne. Ponieważ złom znajdował się w plastikowej torbie i nie uległ rozproszeniu, stopień skażenia w szpitalu był niski. Raport agencji twierdzi, iż do tego momentu aż 90% źródła promieniowania zostało rozproszone.

International Nuclear Event Scale, czyli Międzynarodowa Skala Zdarzeń Jądrowych została stworzona przez Międzynarodową Agencję Energii Atomowej do oceniania skutków awarii jądrowych, oraz sprawnego i jednoznacznego informowania opinii publicznej o zdarzeniach w obiektach jądrowych. Obecnie jest ona stosowana w ponad 60 krajach, w tym w Polsce.
Promieniowanie Czerenkowa – promieniowanie elektromagnetyczne emitowane, gdy naładowana cząstka relatywistyczna (np. relatywistyczny elektron) porusza się w ośrodku materialnym z prędkością większą od prędkości fazowej światła w tym ośrodku. Fala elektromagnetyczna jest emitowana tylko w ściśle określonym kierunku leżącym pod kątem ostrym do kierunku ruchu cząstki. Nazwa tego typu promieniowania pochodzi od nazwiska rosyjskiego fizyka Pawła A. Czerenkowa, który opisał to zjawisko.

Późniejsza rekonstrukcja 15 minutowego przewozu autobusem źródła promieniowania wraz z obecnością hipotetycznych pasażerów wykazała, iż nikt nie został narażony na napromieniowanie powodujące istotne szkody dla zdrowia. Dawka najbliższych źródła pasażerów wynosiła poniżej 0,3 Gy (na nogi). Pasażerowie oddaleni powyżej 1,4 m otrzymali dawki mniejsze niż 40 mGy. Otrzymane dawki są powyżej dopuszczalnych limitów dawek działających na organy ludzkie, jednak nie powodują one poważniejszych zagrożeń dla zdrowia.

Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA), International Atomic Energy Agency (IAEA) – organizacja pracująca na rzecz bezpiecznego i pokojowego wykorzystania energii jądrowej.
Kradzież w Tammiku - przypadek kradzieży materiału radioaktywnego z zabezpieczonego magazynu. 21 października 1994 silne źródło promieniowania zawierające cez-137 zostało skradzione z magazynu materiałów radioaktywnych w Tammiku (Estonia) przez trzech mężczyzn poszukujących złomu do dalszej sprzedaży. Jeden z nich umieścił znaleziony blok metalu w swojej kieszeni. W wyniku złego samopoczucia przyjęty do szpitala 25 października (rozpoznano nieżyt nerek), zmarł 2 listopada w wyniku napromieniowania w wyniku pochłoniętej dawki 4 Gy (dawka promieniowania oddziałująca na jego nogi znacznie przekraczała 10 Gy). Pozostali jego towarzysze otrzymali dawki około 1Gy, obaj mieli objawy łagodnej choroby popromiennej.

Identyfikacja

29 września rano, używając pożyczonego z NUCLEBRAS (rządowa agencja zajmująca się obrotem paliwa jądrowego oraz poszukiwaniami rud uranu) licznika scyntylacyjnego jeden z fizyków medycyny dokonał wykrycia źródła promieniowania. W wyniku czego potwierdzono, że Maria Gabriela Ferreira zapadła na chorobę popromienną.

Chlorek cezu, CsCl nieorganiczny związek chemiczny, sól chlorkowa cezu. Związek ten tworzy sieć przestrzenną kryształu jonowego o układzie regularnym typu I - wewnętrznie centrowaną. Komórka elementarna zawiera jeden kation i jeden anion.

Wieczorem, 29 września, rozpoczęto akcję identyfikacji i oczyszczania skażonych terenów.

Maria Gabriela Ferreira, żona właściciela złomowiska zmarła miesiąc później (23 października) wskutek napromieniowania. Wielu ludzi zawdzięcza jej zdrowie i życie wskutek jej uporu w kierunku rozpoznania niebezpieczeństwa w niewinnie wyglądającym przedmiocie.

Leczenie najbardziej skażonych osób

Badania ujawniły 46 osób, które pochłonęły wysokie dawki promieniowania, hospitalizowano 19, z czego 4 zmarło. 6 osób przeżyło wysokie dawki promieniowania (3-7 Gy) wskutek otrzymania całkowitej dawki porcjami, nie zaś w ciągłym wymiarze czasu. W momencie otrzymania dawki ciągłej, szansa na przeżycie była bardzo niska. Jest to związane z komórkowymi procesami samonaprawy pod wpływem uszkodzeń wynikłych wskutek napromieniowania.

Leczenie pozostałych osób

Ponad 100 000 osób było narażonych na skażenie radioaktywne. U 244 osób wykryto znaczący poziom skażenia na ciele bądź wewnątrz organizmu. Z tej grupy 129 osób poddano wewnętrznej dekontaminacji. Większość z nich pochłonęła małe dawki (< 50mGy, ryzyko rozwoju nowotworu poniżej 1:400).

Sumarycznie 1 000 osób otrzymało dawki większe niż w całoroczna dawka promieniowania naturalnego. 97% z nich otrzymało dawki między 10-200 mGy (ryzyko rozwoju nowotworu odpowiednio 1:2000 i 1:100).

Następstwa

Z powodu wystąpienia skażenia i wypadków śmiertelnych, trzech lekarzy zarządzających majątkiem likwidowanego szpitala i odpowiedzialnych za pozostawienie materiału stwarzającego zagrożenie życia bez nadzoru w opuszczonym budynku szpitala poniosło odpowiedzialność karną. Wypadek ten pokazał, jak ważny jest nadzór i ciągłe monitorowanie wszystkich silnych źródeł promieniowania przez władze publiczne.

Dekontaminacja

Obiekty i miejsca

Z wielu miejsc usunięto warstwę ziemi, kilka budynków zostało zburzonych. Wszelkie obiekty z domów były wynoszone i osobno badane pod kątem skażenia. Obiekty nieskażone były pakowane do plastikowych worków, obiekty skażone były przeznaczane do dekontaminacji lub były traktowane jako odpady. W przemyśle, różnica miedzy obiektem przeznaczonym do oczyszczania a odpadem jest uzależniona tylko od względów ekonomicznych. Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej zreorganizowała ten podział w celu zmniejszenia efektu psychologicznego. Większą część prywatnego dobytku ludności, mającego wartość osobistą (biżuteria, fotografie) przeznaczano do oczyszczania. Po usunięciu wszelkiego dobytku z domów, używano odkurzaczy dla usunięcia wszelkich pyłów z powierzchni, przed testami powierzchni i instalacji (np. kanalizacyjnych) pod kątem promieniotwórczości. Farby były zdzierane, podłogi traktowane mieszaninami kwasów i błękitu pruskiego. Dachy domów były odkurzane i przepłukiwane wodą, w dwóch przypadkach dach wymieniono. Ścieki z oczyszczania usunięto z miasta i składowano w odległym miejscu.

Użyte reagenty

Do oczyszczania ziemi, obiektów glinianych i cementowych a także dachów używano ałunu potasowego rozpuszczonego w kwasie solnym z uwagi na fakt, iż cez ma duże powinowactwo do różnych glin.

Rozpuszczalnikami organicznymi, zawierającymi ałun potasowy rozpuszczony w kwasie solnym oczyszczano powierzchnie nawoskowane i smarne, mieszaninę wodorotlenku sodu i ałunu używano do czyszczenia podłóg syntetycznych i maszyn.

Ludzie

Wiele osób było poddanych dekontaminacji poprzez podawany wewnętrznie błękit pruski. Mocz traktowany był na wymieniaczach jonowych w celu oddzielenia szkodliwych substancji, które traktowano podobnie jak ścieki.

Porównanie z podobnymi substancjami

Cs a Co

Operacja dekontaminacji (oczyszczania) była niezwykle trudna, ponieważ źródło promieniowania było otwarte, a materiał radioaktywny rozpuszczalny w wodzie. Podobny przypadek w Meksyku, tyle że z udziałem kobaltu-60 był całkowicie inny w procesie oczyszczania. Kobalt-60 jest stopem metalu identycznego jak kobalt oraz niklu w celu poprawy własności mechanicznych. Jeśli stop ten ulegnie rozbiciu, fragmenty nie mają tendencji do rozpuszczania się w wodzie i stania się bardziej mobilnymi. Kobalt czy iryd mogą jednak zostać potraktowane jako złom i zanieczyścić stal produkowana ze złomu. W USA wyburzano budynki, ponieważ do ich konstrukcji stosowano stal z podwyższona ilością kobaltu-60. Odnotowano przypadki w Meksyku, w którym stal zanieczyszczoną metalami radioaktywnymi użyto do produkcji nóg stołowych.

Źródła bezpieczne a niebezpieczne

W 1994 w Tammiku (Estonia) miał miejsce podobny przypadek (Kradzież w Tammiku). Trzech mężczyzn włamało się do magazynu radioaktywnych odpadów w celu kradzieży złomu. W wyniku napromieniowania przez zabrany materiał (dawka powyżej 10 Gy) jeden z nich zmarł. Przypadek w Tammiku był prosty w dekontaminacji, ponieważ materiał był bezpieczny, w formie jednorodnego kawałka metalu.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)