Skandowce - Polski Serwis Naukowy

Skandowce

Skandowce – pierwiastki 3 (dawn. IIIB lub III pobocznej) grupy układu okresowego.

Klasyfikacja

Ta grupa, jak inne grupy należące do bloku d układu okresowego, powinna zawierać cztery pierwiastki, jednak nie ma zgodności co do przypisania pierwiastków z 6 i 7 okresu. Dwa pierwsze pierwiastki, skand (Sc) i itr (Y), nie budzą kontrowersji, natomiast jako pozostałe dwa przyjmuje się lantan (La) i aktyn (Ac) (taką klasyfikację spotyka się zazwyczaj w polskiej literaturze), albo lutet (Lu) i lorens (Lr). Czasem przyjmuje się też, że grupa ta zawiera 32 elementy (dodatkowo wszystkie lantanowce oraz aktynowce), lub też, że zawiera tylko skand i itr.

W literaturze można spotkać różne sposoby klasyfikacji pierwiastków chemicznych o liczbach atomowych od 57 (lantan) do 71 (lutet) oraz od 89 (aktyn) do 103 (lorens). Oto najczęściej spotykane podziały:

Wydawnictwa Naukowo-Techniczne (WNT) – polskie wydawnictwo założone w roku 1949 z siedzibą w Warszawie. Do roku 1961 funkcjonowało pod nazwą Państwowe Wydawnictwa Techniczne.

Skand, itr i lantanowce są także nazywane łącznie metalami ziem rzadkich.

Właściwości

Spośród pierwiastków przypisywanych do skandowców wszystkie poza lorensem występują naturalnie, jednak aktyn jedynie w ilościach śladowych. Właściwości lantanu są kontynuacją trendu zapoczątkowanego przez dwa lżejsze pierwiastki w grupie, natomiast lutet przypomina swoimi właściwościami itr, co jest zgodne z ogólnym podobieństwem metali 6 okresu do swoich sąsiadów z okresu 5. Pierwiastki klasyfikowane jako czwarty skandowiec (aktyn lub lorens) nie mają trwałych izotopów. Aktyn zachowuje się podobnie jak inne metale które osiągają III stopień utlenienia. Sztucznie syntetyzowany lorens ma prawdopodobnie właściwości podobne do lutetu i itru, co zostało częściowo potwierdzone doświadczalnie.

Ununoctium, ununokt (Uuo, eka-radon) – pierwiastek chemiczny, prawdopodobnie z grupy gazów szlachetnych w układzie okresowym. Nazwa Ununoctium wywodzi się z liczby atomowej tego pierwiastka zgodnie z systematyczną terminologią IUPAC dla transuranowców.

Lantan (La, łac. lanthanum) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym. Nazwa pochodzi od greckiego słowa lanthanein – ukrywać się.

Jak do tej pory, nie zostały przeprowadzone eksperymenty aby zsyntetyzować następne pierwiastki które mogłyby należeć do 3 grupy układu okresowego. Unbiunium (Ubu, l.a. 121), który mógłby być zaliczony do pierwiastków 3 grupy, jest o trzy miejsca odległy od w tej chwili (2012) najcięższego znanego pierwiastka, ununoctium (Uuo, l.a. 118).

Lutet (Lu, łac. lutetium) – pierwiastek chemiczny z grupy lantanowców w układzie okresowym. Nazwa pochodzi od łacińskiej nazwy Paryża. Dawna nazwa to kasjop (Cp).

Układ okresowy pierwiastków - zestawienie wszystkich pierwiastków chemicznych w postaci rozbudowanej tabeli, uporządkowanych według ich rosnącej liczby atomowej, grupujące pierwiastki według ich cyklicznie powtarzających się podobieństw właściwości, zgodnie z prawem okresowości Dmitrija Mendelejewa.

Skandowce

skand

itr

lantan

Położenie w układzie okresowym

Skandowce leżą w bloku d układu okresowego. Należą do grupy tzw. metali przejściowych. Ogólna konfiguracja elektronowa skandowców to [GS](n-1)dns. Gdzie [GS] to konfiguracja poprzedzającego gazu szlachetnego.

Występowanie w przyrodzie

Skand, itr i lantan są średnio rozpowszechnione w skorupie ziemskiej, natomiast aktyn występuje jedynie w ilościach śladowych.

Adam Bielański (właść. Adam Jan Firlej-Bielańśki) herbu Lewart (ur. 14 grudnia 1912 roku w Krakowie) – polski chemik, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Polskiej Akademii Nauk, przewodniczący honorowy Komitetu Chemii PAN.

Wydawnictwo Naukowe PWN SA – polskie wydawnictwo z siedzibą w Warszawie, założone w 1951, w obecnej formie prawnej działające od 1997. Jednostka dominująca grupy kapitałowej, w skład której wchodzi kilkanaście przedsiębiorstw, głównie wydawnictw.

Właściwości fizyczne

Skandowce są srebrzystobiałymi, miękkimi metalami. Związki chemiczne skandowców są bezbarwne. Wodorotlenki skandowców są słabo rozpuszczalne w wodzie.

Właściwości chemiczne

Skandowce są bardzo podobne pod względem chemicznym. Charakteryzują się niską elektroujemnością. W związkach są na III stopniu utlenienia. W podwyższonej temperaturze reagują z tlenem, tworząc tlenki. Z wodą tworzą wodorotlenki, których charakter zasadowy rośnie "w dół" grupy. Wodorotlenek skandu jest amfoteryczny.

Metale ziem rzadkich (pierwiastki ziem rzadkich) – nazwa zwyczajowa rodziny pierwiastków chemicznych, w skład której wchodzi 15 lantanowców oraz skand i itr. Stanowią siódmą część wszystkich pierwiastków występujących w naturze. Spotykane są zazwyczaj w formie węglanów, tlenków, fosforanów i krzemianów.

Blok d - grupa pierwiastków chemicznych w układzie okresowym tworząca sekcję metali przejściowych. Obejmuje on grupy poboczne układu okresowego, tj. grupy 3-12 (dawn. Ib-VIIIb). Są to pierwiastki, których elektrony o najwyższej energii znajdują się na orbitalu d (w stanie podstawowym).

Otrzymywanie

Skandowce są otrzymywane głównie przez elektrolizę ich stopionych soli.

Zobacz też

Klasyfikacja lantanowców i aktynowców

Przypisy

Włodzimierz Trzebiatowski: Chemia nieorganiczna. Wyd. VIII. Warszawa: PWN, 1978, s. 488-491.
J.D. Lee: Zwięzła chemia nieorganiczna. Wyd. 1. Warszawa: PWN, 1997, s. 308-309, 395. ISBN 83-01-12352-4.
Adam Bielański: Podstawy chemii nieorganicznej. Wyd. 5. Warszawa: PWN, 2002, s. 991. ISBN 83-01-13654-5.
Encyklopedia techniki CHEMIA. Warszawa: WNT, 1965.

Bibliografia

Mirosław Grębosz, Szczepan Zapotoczny: Słownik szkolny chemia. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2003. ISBN 8373890378.

Piotr Chmielewski, Adam Jezierski: Słownik chemiczny. Wrocław: Wydawnictwo Europa, 2003. ISBN 8388962272.

Zielona Sowa – krakowskie wydawnictwo działające od 1995 roku, publikujące klasykę literatury pięknej, współczesną prozę i poezję polską, wielkie dzieła filozoficzne, książki dziecięce oraz młodzieżowe, a także rozmówki językowe, poradniki, encyklopedie, leksykony i słowniki. W ofercie wydawnictwa znajduje się pismo literacko-artystyczne "Studium" – dwumiesięcznik prezentujący najnowsze nurty w rodzimej poezji i prozie. Związana z tym pismem seria książkowa obejmuje ponad 80 tomów najnowszej literatury polskiej.

Metale przejściowe (pierwiastki przejściowe) – wg definicji IUPAC są to pierwiastki chemiczne, których atomy lub kationy maja niecałkowicie zapełniona podpowłokę d. Niektórzy autorzy jako pierwiastki przejściowe przyjmują pierwiastki znajdujące się w bloku d w układzie okresowym.