Skene - Polski Serwis Naukowy

Skene – w teatrach greckich początkowo drewniany, później kamienny budynek usytuowany naprzeciw widowni (theatronu) wzdłuż linii stycznej do orchestronu.

Pierwsza skene powstała w 465 roku p.n.e. z inicjatywy Ajschylosa, który potrzebował dla swoich aktorów miejsca na zmianę kostiumów podczas trwania spektaklu. Miała ona formę drewnianego baraku. Mieściły się w nim szatnie dla aktorów, magazyny rekwizytów. W IV wieku p.n.e. można już zaobserwować teatry budowane z kamienia z kamienną skene. Wzorem dla innych teatrów stał się teatr Dionizosa w Atenach. Przednią ścianę budynku zaczęto wykorzystywać jako tło spektakli, umieszczano na niej dekoracje (początkowo skóry, kotary, potem bardziej wyszukane pinakes – malowane tablice obrazujące scenerię, a jeszcze później periakty – obrotowe graniastosłupy z dekoracjami).

Theatron (gr. theaomai - przyglądam się, patrzę) – nazwa widowni w teatrze greckim. W teatrze rzymskim widownię nazywano cavea. W teatrze w Epidauros (Grecja) była złożona z 52 rzędów dzięki czemu mogła pomieścić 14 tysięcy osób.

Proskenion - w starożytnym teatrze powierzchnia sceny znajdująca się na podniesieniu, na której odgrywały się główne sceny sztuki. Proskenion pojawił się w IV i III w. p.n.e. a w II w. p.n.e. upowszechnił się. W późniejszych latach powierzchnia była poszerzana i pogłębiana w zależności od rozwoju akcji na scenie.

Klasyczna skene miała troje drzwi (w późniejszych budowlach było ich więcej), Zgodnie z ustaloną konwencją, środkowe – największe – pełniły w sztukach rolę drzwi do pałacu, z nich wychodzili jego mieszkańcy lub wytaczano ekkyklemę (platformę przedstawiającą konsekwencje wydarzeń wewnątrz budynku). Pozostałe drzwi także posiadały tradycyjne znaczenie, kierowały do portu lub do miasta. Przy skene znajdowały się także inne urządzenia wspomagające spektakl, np.: theologeion (rodzaj balkonu z którego przemawiali aktorzy-bogowie).

Epoka hellenistyczna – nazwana hellenizmem, okres trzech stuleci w historii regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, którego początek wyznacza zgon Aleksandra Macedońskiego w 323 roku p.n.e., a koniec podbicie Egiptu przez Rzymian w 30 roku p.n.e..

Paraskenion – w teatrze greckim epoki klasycznej boczne, wysunięte do przodu, skrzydło skene, obejmujące proskenion. W epoce hellenistycznej paraskenia zostały cofnięte do linii skene, aby stworzyć miejsce, potrzebne na coraz większy proskenion.

Przed skene powstał podest, na którym grali aktorzy (proskenion), a rozrost głównego budynku sprawił, że pojawiły się paraskenia, wysunięte do przodu boczne skrzydła skene, które jednak już w epoce hellenistycznej cofnięto do linii budynku, tak że stanowiły one boczne przybudówki. Zabudowania rozszerzono, sięgały rozmiarami znacznie poza orchestrę. Ostatecznie grecka skene przybrała kształt prostokąta i osiągała wymiary 46,5×6 metrów.

Teatr grecki – wywodzi się z tradycji obrzędów religijnych, zwłaszcza związanych z obchodami ku czci Dionizosa. Widowiska te musiały być łatwo dostępne dla ludności, pierwsze sztuki wystawiano więc na wytyczonym u stóp wzgórza placu zwanym orchestra, a na jego środku ustawiano ołtarz (thymele). Początkowo orchestra miała kształt zbliżony do prostokąta, koła albo elipsy, ostatecznie przyjął się kształt koła. Na placu (orchestrze) występował chór i odbywały się popisy taneczne. Widzowie zasiadali na zboczu góry, początkowo bezpośrednio na ziemi, później na drewnianych ławkach. Tak powstała widownia w kształcie dużego (większego od półkola) wycinka koła, czyli theatron.

Pinakes – dekoracje malowane na płytach, umieszczane pomiędzy kolumnami zdobiącymi ściany skene. Stosowane były w teatrach greckich okresu klasycznego (w Teatrze Dionizosa i innych wzorowanych na nim).

Bibliografia

Lidia Winniczuk: Teatr w Grecji i Rzymie. W: Słownik kultury antycznej. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1986, s. 574-583. ISBN 83-214-0406-5.

Lidia Winniczuk: Ludzie, zwyczaje i obyczaje starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 523-534. ISBN 83-01-03113-1.