Smok - okręt - Polski Serwis Naukowy

Galion

Galeon "Smok", znany też jako galeona Zygmunta Augusta – pierwszy okręt wojennym budowany z przeznaczeniem dla polskiej floty. Nazwa "Smok" jest jedynie domniemana, ponieważ okręt ten miał na dziobie galion w formie głowy smoka. Zamówiony został (razem z dwiema małymi jednostkami pomocniczymi: jednomasztową fregatą i batem) przez króla Zygmunta II Augusta jako zalążek floty.

Elbląg (niem. Elbing, prus. Elbings) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, powiat grodzki Elbląg, stolica powiatu ziemskiego elbląskiego. Jedno z najstarszych polskich miast (rok założenia 1237, prawa miejskie 1246), a najstarsze w województwie.

Marynarka Wojenna Rzeczypospolitej Polskiej – jeden z czterech rodzajów polskich Sił Zbrojnych, obok Wojsk Lądowych, Sił Powietrznych i Wojsk Specjalnych. Odpowiada za obronę wybrzeża i wód terytorialnych. Pod względem organizacyjnym stanowi związek operacyjny – flotę. Od 25 czerwca 2010 roku funkcję dowódcy pełni adm. fl. Tomasz Mathea.

Budowa

Okręt zaprojektował i budową kierował sprowadzony z Wenecji mistrz budowy okrętów Domenico Zaviazello z pomocnikiem Giocomo Salvadore, a ogólne kierownictwo nad gospodarczą stroną budowy sprawował z ramienia Komisji Morskiej Jan Bąkowski. Stępkę pod budowę położono 21 czerwca 1570 w Elblągu. Prace przerwano na okres zimowy, od 25 listopada 1570 do marca 1571. Okręt zwodowano 14 czerwca 1571. 15 marca 1572 Bąkowski rozliczył rachunki z budowy i w tym okresie Zaviazello opuścił Polskę, lecz nadal prowadzono prace wykończeniowe pod kierunkiem Salvadore. Mimo to okręt nie został nigdy dokończony, prawdopodobnie z powodu śmierci Zygmunta II Augusta 7 lipca 1572, kiedy to przerwano prace. Okręt nie otrzymał też przewidywanych dział, mimo że zostały już zakupione.

Okręt – zwykle uzbrojona jednostka pływająca w służbie państwa, tj. jego sił zbrojnych – marynarki wojennej pod banderą wojenną, przeznaczona do wykonywania zadań bojowych. Także duży statek.

Plany Modelarskie - dwumiesięcznik Ligi Obrony Kraju w postaci rysunków kreślarskich, mających pomóc modelarzom w samodzielnym opracowaniu autorskich wersji modeli redukcyjnych. Było wydawane w latach 1965-1989. Wydano 150 numerów czasopisma. Obecnie powstałą lukę częściowo zapełnia Modelarz wkładkami z planami dołączanymi do numerów.

Dalsze losy

Według jednej z wersji, galeon ten miał zostać następnie spalony podczas ataku gdańszczan na Elbląg w 1577 roku, jednakże według nowszych ustaleń, galeon został wówczas wycofany w górę rzeki Elbląg i uniknął zniszczenia. Podczas wycofania zrąbano jego maszty. Niewykończony galeon został ostatecznie rozebrany pomiędzy 1584 a 1588 rokiem. Los dwóch zbudowanych jednostek pomocniczych nie jest znany. Wiadomo jednak, że obie służyły w 1572 roku.

Foglerz (lub foglar) (franc. veuglaire, od słowa aveugler - oślepiać, zatykać otwór) - małe działo odtylcowe używane w końcu XV wieku i w XVI wieku.

Zygmunt II August (lit. Žygimantas Augustas, białorus. Жыгімонт Аўгуст), (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie – zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – od 1543 wielki książę litewski, od 1548 król Polski, od 1569 władca zjednoczonego państwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Wygląd, dokładne wymiary i wyposażenie okrętu nie są znane.

Plany i modele

Plany Modelarskie nr 43 (3/1971)

Mały Modelarz nr: 6/1972 , 1/1981 , 1-2/2000

Przypisy

Nie jst pewne czy faktycznie chodzi o Smoka; w odnalezionej zapisce podane są tylko koszty rozebrania "okrętu starego w Elblągu, dla starości spruchniałego";
Dane rozbieżne u różnych autorów: F. Bujak, O budowie okrętu wojennego w Polsce, 1570-1572, Kraków 1907 podaje 400-600 t; Dokładniejsze wyliczenie przeprowadził M. Boczar, Galeona Zygmunta Augusta. Próba rekonstrukcji, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973: 280-470 t (autor podaje dwa wzory na wyliczenie wyporności). Raczej bliżej tej drugiej wielkości, gdyż tworzona przeciwko Gdańskowi eskadra Stefana Batorego składała się z tzw. statków średnich (do 500 t), które według źródeł ustępowały wielkością "Smokowi";
dane niezweryfikowane, za: Smok.html - dostęp: 19 lutego 2011. Zapewne przewidywana załoga była znacznie zmniejsza, gdyż zbudowany ok. 50 lat później galeon "Święty Jerzy: miał załogę złożoną ze 150 ludzi a wymiarami był zbliżony do Smoka;
Boczar nazywa je folgerzami i nie należy ich mylić z działami o nazwie foglerz.

Bibliografia

Boczar Mieczysław, Galeona Zygmunta Augusta. Próba rekonstrukcji, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973;

Tenże, Galeona Króla Jegomości, Warszawa 1975;

Pertek Jerzy: "Polacy na morzach i oceanach. Tom 1", Poznań 1981, ISBN 83-210-0141-6.

Zobacz też

ORP "Smok" - okręt z okresu II RP