Smoleńsk - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 54°46′52″N 32°02′56″E / 54.78111, 32.04889

Smoleńsk (ros. Смоленск) – miasto w Rosji, stolica obwodu smoleńskiego. Położone nad Dnieprem. 319 tys. mieszkańców (2005).

Węzeł kolejowy, stacja Smoleńsk, i drogowy. Leży na szlaku kolejowym z Warszawy do Moskwy. Siedziba eparchii smoleńskiej i wiaziemskiej Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. 6 maja 1985 otrzymało tytuł Miasto Bohater (Город-герой).

Historia

Pierwsze wzmianki o Smoleńsku pochodzą z 863. Był ośrodkiem plemienia Krywiczów i ważnym punktem na szlaku "od Waregów do Greków". Od 882 wchodził w skład Rusi Kijowskiej.

Kętrzyn (daw. Rastembork, niem. Rastenburg, prus. Rastanpils) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu kętrzyńskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego.
Wojewodowie smoleńscy zarządzali całą obroną Smoleńszczyzny, łącznie z pospolitym ruszeniem. Byli oni szefami służby wywiadowczej całego północno-wschodniego pogranicza Rzeczypospolitej, a wiadomości zbierali przez szpiegów (tzw. raskunów), których wysyłali do Moskwy oraz od starostów i dowódców garnizonów twierdz. Zgromadzoną wiedzę przesyłali hetmanom litewskim (wielkiemu i polnemu) i królowi.

Od XII wieku stolica Księstwa Smoleńskiego. W czasach panowania Włodzimierza Monomacha na jednym z siedmiu wzgórz, na których leżał Smoleńsk, zbudowany został sobór Zaśnięcia Matki Bożej (zburzony w 1611, później odbudowany), od czego wzgórze zyskało nazwę Wzgórza Soborowego.

W roku 1395 Wielki Książę Witold opanował Smoleńsk, który odtąd należał do Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Włodzimierz II Monomach (ros. Владимир Мономах, ukr. Володимир Мономах, imię przyjęte na chrzcie: Wasyl) (ur. 1053, zm. 19 maja 1125) – wielki książę Rusi Kijowskiej (1113-1125), uznawany za jednego z najbardziej zasłużonych władców tego państwa.
Borys Fiodorowicz Godunow (Борис Федорович Годунов) (ur. ok. 1551, zm. 13 lub 23 kwietnia 1605 w Moskwie) – car Rosji w latach 1598-1605.

6 września 1502 roku podczas wojny moskiewsko-litewskiej 1500-1503 miasto obroniło się przed armią moskiewską dowodzoną przez syna Iwana III Srogiego Dymitra Iwanowicza Żyłkę. Skuteczną obroną dowodził Stanisław Kiszka.

W styczniu 1513 wojska moskiewskie podeszły pod miasto. W połowie kwietnia 1514 rozpoczęły oblężenie miasta wspierane przez posiłki pod wodzą kniazia Michała Glińskiego, a później również Szczeni Oboleńskiego i samego wielkiego księcia Wasyla III. 31 lipca 1514 - wojewoda smoleński Jurij Sołłohub skapitulował przed wojskami Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.

III wojna północna (wielka wojna północna) toczyła się w latach 1700-1721 pomiędzy Danią, Rosją, Saksonią, Prusami i Hanowerem (od 1715) z jednej strony a Szwecją z drugiej. Rzeczpospolita formalnie pozostawała neutralna aż do 1704 roku, ale faktycznie znaczna część walk toczyła się na jej terytorium i jej kosztem już od 1700 roku. Zakończyła się podpisaniem pokoju w Nystad, w wyniku którego wzrosło znaczenie Rosji, a Szwecja utraciła status europejskiego mocarstwa.
Bitwa pod Krasnym rozegrała się w dniach 15 listopada do 18 listopada 1812 pomiędzy wycofującą się z Rosji Wielką Armią Napoleona (60 000 żołnierzy) i rosyjskimi oddziałami Kutuzowa (70 000 żołnierzy).

Posłujący do Rosji Antonio Possevino oceniał w 1582 roku ludność Smoleńska na 20 000 ludzi, choć zastrzegał przy tym, że władze rosyjskie rozmyślnie spędzają wieśniaków do miast, przez które przejeżdżają poselstwa, by wydawały się bogatsze i ludniejsze niż w rzeczywistości.

Do końca XVI wieku Smoleńsk posiadał wały drewniano-ziemne. W 1596 car Fiodor I postanowił unowocześnić fortyfikacje miasta, powierzając kierownictwo robót Borysowi Godunowowi. Budową bezpośrednio kierował jeden z najlepszych specjalistów rosyjskich w dziedzinie fortyfikacji Fiodor Sawilejew, zwany przez współczesnych "Koniem". Gdy Godunow w 1598 został carem, powierzył nadzór okolicznemu Buturlinowi, kniaziowi Zwinigrodzkiemu i diakowi Pieriefijewowi. Pomimo, że prace nad umocnieniami uległy znacznemu przyspieszeniu, a do robót miano spędzić według niektórych nawet 300 tys. ludzi, główne roboty ukończono dopiero w 1602. Prace wykończeniowe ciągnęły się do 1609 roku. Długość murów nowej twierdzy wynosiła 6500 metrów, ich wysokość 10-15 metrów, baszt do 33 m, a grubość 5-6 metrów.

Kościół katolicki – największa na świecie chrześcijańska wspólnota wyznaniowa, głosząca zasady wiary i życia określane mianem katolicyzmu, rządzona przez biskupa i patriarchę Rzymu (jako papieża uważanego drogą sukcesji apostolskiej za następcę Świętego Piotra) oraz biskupów pozostających z nim we wspólnocie. Kościół katolicki stanowi jedną z trzech głównych gałęzi chrześcijaństwa, obok Cerkwi prawosławnej i Kościołów protestanckich.
Białoruska Republika Ludowa (biał. Беларуская Народная Рэспубліка, Biełaruskaja Narodnaja Respublika) – pierwsze w historii niepodległe państwo białoruskie proklamowane w 1918 roku.

W czasie wojny polsko-rosyjskiej 1609-1618, oblężony i zdobyty 13 czerwca 1611 przez wojska Rzeczypospolitej. W tym też roku król Zygmunt III Waza erygował tu biskupstwo smoleńskie Kościoła katolickiego.

Zdobycie Smoleńska przez wojska polskie umożliwiła niekorzystna konstrukcja zachodniej części twierdzy, która umożliwiła polskim żołnierzom podkładanie min. Po zdobyciu twierdzy postanowiono to zmienić i w tym celu w latach 1629-1631 wyburzono wspomniany odcinek murów wraz z dwoma basztami, a na jego miejscu wybudowano wzorowaną na nowoczesnych fortyfikacjach holenderskich pięcioramienną murowano-ziemną konstrukcję, znaną pod nazwą Fortalicja Zygmuntowska. Pracami zarządzał wojewoda smoleński Aleksander Gosiewski.

Aleksy I Michajłowicz (ur. 19 lub 29 marca 1629 w Moskwie, zm. 29 stycznia lub 8 lutego 1676 tamże) – car Rosji w latach 1645-1676, syn Michała (1613-1645), z dynastii Romanowów.
Władcy Polski – lista obejmuje książąt i królów Polski. Pierwszą dynastią panującą w Polsce byli Piastowie. Rządzili od powstania państwa polskiego (około 900 roku) do 1370, z krótką przerwą na panowanie Przemyślidów (1291-1305). W latach 1138-1320 miało miejsce tzw. rozbicie dzielnicowe, kiedy władza nad ziemiami polskimi należała równocześcnie do wielu niezależnych książąt piastowskich. Od 1370 do 1399 roku panowali dwaj monarchowie z węgierskiej linii Andegawenów, zaś od 1386 do 1572 roku przedstawiciele dynastii Jagiellonów, jednej z linii litewskich Giedyminowiczów.

Podczas wojny smoleńskiej Rosjanie ponownie oblegali Smoleńsk w dniach od 18 października 1632 do 3 października 1633 (Oblężenie Smoleńska 1632). W dniu 1 marca 1634 wojska moskiewskie pod dowództwem Michaiła Szeina skapitulowały pod Smoleńskiem przed królem Władysławem IV, który przybył na odsiecz obrońcom.

Ludność Smoleńska w 1635 roku szacowano na 6000 ludzi mieszkających w około 1000 domów.

Rzeczpospolita Obojga Narodów (, właściwie Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, od XVII wieku częściej znane jako Rzeczpospolita Polska) – państwo federacyjne złożone z Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego istniejące w latach 1569-1795 na mocy unii lubelskiej. Rozciągało się na większości terytorium dzisiejszej Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, a częściowo także Łotwy, Estonii, Rosji, Mołdawii i Słowacji. W 1618 osiągnęło maksymalny zasięg terytorialny wynoszący ok. 990 tys. km². Liczba ludności wynosiła od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panującym ustrojem była demokracja szlachecka, a głową państwa król elekcyjny.
Major – stopień oficerski używany w armiach wielu krajów. W wojsku polskim jest to stopień niższy od podpułkownika, wyższy od kapitana. Major wchodzi w skład korpusu oficerów starszych, natomiast w okresie międzywojennym – w skład korpusu oficerów sztabowych. Odpowiednikiem majora w marynarce wojennej jest komandor podporucznik a w policji podinspektor Policji.

W czasie walk z powstaniem Chmielnickiego latem 1654 roku trzy armie rosyjskie liczące łącznie około 200 000 żołnierzy zaatakowały Rzeczpospolitą. 7 lipca car Aleksy I Romanow obległ Smoleńsk, który po obronie skapitulował 3 października 1654 roku. Na mocy kończącego wojnę rozejmu w Andruszowie w 1667, Smoleńsk przeszedł do Rosji.

Dniepr Smoleńsk (ros. Футбольный клуб «Днепр» Смоленск, Futbolnyj Kłub "Dniepr" Smolensk) - rosyjski klub piłkarski z siedzibą w Smoleńsku.
II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

W 1708 Szwedzi pokonali Rosjan podczas bitwy w czasie wielkiej wojny północnej.

Według spisu z 1780 roku w Smoleńsku było około 3000 domów, w których mieszkało około 11000 ludzi.

Podczas wojny Napoleona z Rosją, w pobliżu miasta stoczono jedną z największych bitew kampanii (15-18 listopada 1812, bitwa pod Krasnym).

Od 25 marca 1918 do 5 stycznia 1919 Smoleńsk wchodził w skład Białoruskiej Republiki Ludowej. 1 stycznia 1919 grupa komunistów białoruskich, na terenie kontrolowanym przez Armię Czerwoną, ogłosiła w Smoleńsku, gdzie tymczasowo mieściły się władze radzieckie tzw. obwodu zachodniego, powstanie Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. 5 stycznia 1919 roku, po zajęciu bez walki Mińska przez Armię Czerwoną, nastąpił kres istnienia Białoruskiej Republiki Ludowej. 7 stycznia przeniesiono do Mińska stolicę nowo powstałej BSRR.

Witold (lit. Vytautas, Vytautas Didysis (Witold Wielki), biał. Вітаўт, ros. Витовт) (ur. ok. 1350 - zm. 27 października 1430 w Trokach) – wielki książę litewski od 1401, syn Kiejstuta i Biruty, byłej kapłanki Praurimy z Połągi, brat stryjeczny Władysława Jagiełły.
Brama Smoleńska - pojęcie geograficzne i historyczne określające obszar pomiędzy górną Dźwina i górnym Dnieprem, przez który przechodził najkrótszy szlak łączący Koronę Królestwa Polskiego i Państwo Moskiewskie. Obszar ten był także dogodnym punktem wyjściowym zarówno przy ataku na Moskwę jak na Wilno. Ze względu na duże znaczenie strategiczne był od XVI wieku umacniany zamkami i twierdzami z jednej strony przez Rzeczpospolitą i z drugiej strony przez państwo moskiewskie. Powstały lub zostały rozbudowane wtedy między innymi fortyfikacje takie jak Witebsk, Suraż, Biała i Wieliż na północy, i na południu Orsza, Smolany, Kopyś i umocniony m.in. przez króla Zygmunta III Wazę Smoleńsk.

Podczas II wojny światowej Smoleńsk został zajęty przez Niemców i prawie w całości zniszczony.

Warto odnotować przypadek niemieckiego oporu antyhitlerowskiego z okresu II wojny światowej. Dwaj oficerowie ze Sztabu Grupy Armii Środek: generał major Henning von Tresckow i jego adiutant Fabian von Schlabrendorff 13 marca 1943 na lotnisku w Smoleńsku umieścili bombę w samolocie, którym Hitler wracał do Kętrzyna po inspekcji wojsk. Bomba jednak nie zadziałała.

Antonio Possevino (ur. 1533 lub 1534 w Mantui – zm. 26 lutego 1611 w Ferrarze) – dyplomata, legat papieski, jezuita, wikariusz generalny Szwecji, Danii i wysp północnych, Moskwy, Inflant, Rusi, Węgier, Pomorza, Saksonii od 1578.
Carstwo Rosyjskie (ros. Царство Русское, "Carstwo Ruskie") – państwo historyczne istniejące w latach 1547–1721 i rozciągające się od wschodniej Europy poprzez północną część Azji po Ocean Spokojny. Carstwo Rosyjskie było kontynuacją Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (1328-1547). W 1547 roku odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na "cara Wszechrusi", co dało początek Carstwu Rosyjskiemu. Carowie rosyjscy nadal jednak używali (do 1917 roku) tytułów m.in. wielkich książąt włodzimierskich, twerskich i moskiewskich.

W pobliżu miasta znajduje się miejscowość Katyń, znana ze zbrodni popełnionej na polskich oficerach.

10 kwietnia 2010 w Smoleńsku, przy lądowaniu na lotnisku wojskowym Smoleńsk-Siewiernyj, miała miejsce katastrofa polskiego samolotu rządowego z prezydentem Lechem Kaczyńskim na pokładzie.

Osobny artykuł: Katastrofa polskiego Tu-154 w Smoleńsku.

Zabytki

Stara część miasta znajduje się na prawym brzegu rzeki.

Eparchia smoleńska i wiaziemska – jedna z eparchii Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Jej obecnym biskupem ordynariuszem jest biskup smoleński i wiaziemski Pantelejmon (Szatow), zaś funkcję katedry pełni sobór Zaśnięcia Matki Bożej w Smoleńsku.
Adiutant (łac. adiutare - "pomagać"), adiutant ordynansowy - żołnierz pomocniczy asystujący najwyższym oficerom (zazwyczaj generałom oraz dowódcom jednostek wojskowych). Jest w osobistej dyspozycji swego przełożonego. Wykonuje ogólne prace kancelaryjno-biurowe i organizacyjne zapewniające rytmiczność działalności służbowej dowódcy, a także zlecenia osobistego przełożonego, oraz kieruje pracą innych pracowników adiutantury (kancelarii dowódcy).

cerkiew św. Piotra i Pawła

cerkiew św. Jana

cerkiew św. Michała Archanioła

kreml (przełom XVI i XVII)

sobór Zaśnięcia Matki Bożej (XVII-XVIII)

mury obronne

bastion królewski Zygmunta III Wazy z XVII

kościół Niepokalanego Poczęcia NMP z lat 90. XIX

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)