Smorgonie - Polski Serwis Naukowy

Na mapach: 54°29′N 26°24′E / 54.483, 26.4

Smorgonie (biał. Смарго́нь; ros. Сморго́нь; lit. Smurgainys; jid. סמאָרגאָן) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, stolica rejonu smorgońskiego, 36,2 tysięcy mieszkańców (2010). Przemysł spożywczy, lniarski, materiałów budowlanych, metalowy; muzeum; sławny w Europie ośrodek tresury niedźwiedzi (być może od XVI wieku), zwany akademią smorgońską, zlikwidowany w okresie powstania listopadowego 1830–1831; miasto od 1940.

Zenowiczowie (Zienowiczowie, Despot-Zenowiczowie, Deszpot-Zenowiczowie, biał.: Зяновічы) – litewski i polski ród szlachecki herbu własnego (Zenowicz, Deszpot), którego przedstawiciele w XVI-XVII wieku piastowali urzędy senatorskie w Wielkim Księstwie Litewskim i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Przydomek "Despot" ("Deszpot") pojawił się pod koniec XVII wieku na podstawie legendy o pochodzeniu Zenowiczów od despotów Serbii. W okresie zaborów ród Despotów-Zenowiczowów został zaliczony w poczet szlachty rosyjskiej guberni mińskiej.

Jidysz – ייִדיש (dosłownie: żydowski – od pierwotnego określenia w tym języku ייִדיש־טײַטש jidisz-tajcz; żydowski niemiecki) – język Żydów aszkenazyjskich, powstały ok. X wieku w południowych Niemczech na bazie dialektu średnio-wysokoniemieckiego (Mittelhochdeutsch) z dodatkiem elementów hebrajskich, słowiańskich i romańskich.

Historia

W XV wieku było własnością rodu Despot-Zenowiczów i wchodziło w skład dawnego województwa wileńskiego. W 2 poł. XVII wieku Smorgonie najechali Radziwiłłowie i siłą przyłączyli miasto do Ordynacji nieświeskiej. W 1805 roku sprzedane zostało Ogińskim, od których kupił je później Karol Dominik Przeździecki. Za jego udział w powstaniu listopadowym rząd carski skonfiskował mu majątek. Klasycystyczny dwór Przeździeckiego rozebrano w XIX wieku.

Akademia Smorgońska (smorgoński akademik, gagatek smorgoński) – żartobliwe określenie sławnego w Europie ośrodka, w którym Cyganie tresowali niedźwiedzie. Znajdował się on w miejscowości Smorgonie w powiecie oszmiańskim, na terenie dzisiejszej Białorusi. Założony (prawdopodobnie) przez księcia Radziwiłła w XVI, lub XVII wieku, zlikwidowany podczas powstania listopadowego (1830-1831). Wg innych źródeł, "niedźwiedzią akademię", założył magnacki ród Zenowiczów.

Białoruś, Republika Białorusi (również często niepoprawnie Republika Białoruś) (biał. Беларусь ?/i, Рэспубліка Беларусь ?/i, Biełaruś, Respublika Biełaruś ros. Беларусь, Республика Беларусь) – państwo w Europie Wschodniej. Graniczy z Polską (na zachodzie), Litwą, Łotwą (na północy), Rosją (na wschodzie) i Ukrainą (na południu). Nie posiada dostępu do morza.

W 1904 Smorgonie uzyskały prawa miejskie. W czasie I wojny światowej przez miasto przechodził front. Od 1915 roku okupowane przez armię niemiecką. Po wycofaniu się Niemców w grudniu 1918 roku miasto zostało zajęte bez walki przez bolszewików. W latach 1920-1922 w składzie Litwy Środkowej, a następnie II Rzeczypospolitej; siedziba wiejskiej gminy Smorgonie. Od 17 września 1939 pod okupacją ZSRR, a od 1941 roku niemiecką. Obecnie w granicach Białorusi.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).

Powstanie listopadowe – polskie powstanie narodowe przeciw Rosji, które wybuchło w nocy z 29 listopada na 30 listopada 1830, a zakończyło się 21 października 1831 [5]. Zasięgiem swoim objęło Królestwo Polskie i część prowincji zabranych (Litwę, Żmudź i Wołyń).

Społeczność żydowska

Do II wojny światowej Smorgonie miały znaczącą społeczność żydowską (pod koniec XIX wieku Żydzi stanowili 76% populacji miasta). W czasie I wojny światowej wielu Żydów zostało ewakuowało się w w głąb Rosji w ramach tzw. bieżaństwa. Po wojnie uciekinierzy zaczęli wracać do miasta; działały tu liczne organizacje żydowskie. Większość społeczności żydowskiej Smorgoni została wywieziona w 1942 do getta kowieńskiego lub podwileńskich Ponar.

Litwa Środkowa – niezależny formalnie organizm państwowy ze stolicą w Wilnie, którego powstanie ogłoszono 12 października 1920 roku. Powołana do życia przez Polaków jako sposób na oderwanie od Litwy terenów przekazanych jej 27 sierpnia przez bolszewików w zamian za życzliwą neutralność w toczącej się wtedy wojnie polsko-bolszewickiej.

Obwód grodzieński (biał. Гродзенская вобласць, Гарадзе́нская во́бласьць, Hrodzienskaja wobłasć, Haradzienskaja wobłaść) – obwód będący częścią Białorusi leżący w jej północno-zachodniej części przy granicy z Polską i Litwą. Stolicą obwodu jest Grodno.

W Smorgoniach urodził się jeden z najważniejszych poetów języka jidysz – Awrom Suckewer. Wspomnienia o żydowskich Smorgoniach zostały zebrane w księdze pamięci miasteczka

Zabytki

Kościół katolicki, renesansowy – obronny – (mury grubości od 1,8 do 3 m), zbudowany w latach 1552-1553 pierwotnie jako zbór kalwiński. Fundatorem był wojewoda brzesko-litewski Krzysztof Zenowicz. Jego wnuk Michał Bogusław Zenowicz przeszedł na katolicyzm a jego siostra w 1621 przekazała zbór katolikom. W 1866 kościół zamieniono na cerkiew. W 1921 wrócił do katolików. Zamknięty w 1947 (był magazynem, sklepem, salą wystawową, muzeum). W 1990 przekazany wiernym.

Obwarzanki

Miasto słynęło dawniej ze słodkich obwarzanków, które obok palm wileńskich i piernikowych serc z sentencjami, były symbolem i atrakcją sławnego jarmarku odpustowego Kaziuków wileńskich. Obwarzanki zwożono wozami i stosami kładziono na straganach.

Muzeum – instytucja powołana do gromadzenia, badania oraz opieki nad obiektami posiadającymi pewną wartość historyczną bądź artystyczną. W większych muzeach niewielka część z tych obiektów jest udostępniana publiczności w postaci wystaw stałych lub czasowych, natomiast reszta jest przechowywana w specjalnie do tego przystosowanych magazynach.

I wojna światowa – pomiędzy od czasu wojen napoleońskich na kontynencie europejskim zakończony klęską Państw Centralnych, likwidacją mocarstw Świętego Przymierza i powstaniem w Europie Środkowej i południowej licznych państw narodowych. Mimo ogromu strat i wstrząsu nimi wywołanego wojna ta nie rozwiązała większości konfliktów, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej 21 lat po jej zakończeniu.

Śpiewano o nich np: Smorgońskich obwarzanków kupią / tobie penki, / Tylko ty Józiuku nie oddawaj renki

Przypisy

Численность населения по Республике Беларусь, областям и г. Минску (тысяч человек) на 1 января 2010 года (ros.)
Lech Wyszczelski: Wstępna faza walk. W: Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919–1920. Wyd. 1. Warszawa: Bellona, 2010, s. 44. ISBN 978-83-11-11934-5.
Żydowska księga pamięci Smorgoni; wolny dostęp przez New York Public Library

Źródła

ShtetlLinks, historia żydowskich Smorgoni, zawiera m.in. mapę dawnych Smorgoni w jidysz

Linki zewnętrzne

Smorgonie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom X (Rukszenice – Sochaczew) z 1889 r.

O Akademii Smorgońskiej