Sobór św. Mikołaja w Białymstoku

Cerkiew katedralna św. Mikołaja Cudotwórcy w Białymstoku – katedra diecezji białostocko-gdańskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz siedziba białostockiej parafii św. Mikołaja (w dekanacie Białystok). Sobór mieści się w centrum Białegostoku przy ul. Lipowej 15.

Historia

Pierwsza cerkiew św. Mikołaja

Pierwsza cerkiew w pobliżu dzisiejszego soboru była filią świątyni w Dojlidach. Według niektórych źródeł istniała już w XVI stuleciu. Według innych małżeństwo Jana Klemensa i Izabeli Branickich ufundowało unicką cerkiew św. Mikołaja przed 1727 – z tego roku pochodzi dokument, w którym Branicki ofiarowywał 25 złotych dla jej proboszcza w intencji zmarłych ze swojej rodziny. Budynek znajdował się przy ówczesnej ul. Choroskiej, był drewniany, malowany na żółto i szaro, z czerwonymi kopułami.

Kopuła – sklepienie o kształcie czaszy, półkoliste, półeliptyczne, ostrołukowe lub cebulaste, oparte na murze lub bębnie budowane nad pomieszczeniami o planie kolistym, eliptycznym albo wielobocznym za pośrednictwem pendentywów lub tromp.
Sobór św. Włodzimierza w Kijowie (ukr. Патріарший кафедральний собор св. Володимира) – sobór położony w centrum Kijowa przy ulicy Szewczenki, główny sobór Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego.

Pod zaborem rosyjskim

Budowa nowej świątyni miała związek ze wzrostem liczby mieszkańców Białegostoku wskutek rozwoju miejscowego przemysłu oraz ze wzrostem liczby prawosławnych, wynikającym z likwidacji Kościoła unickiego w Imperium Rosyjskim (poza diecezją chełmską) oraz z napływu urzędników rosyjskich. W 1840 zatwierdzony został projekt nowej świątyni. 21 marca 1843 kamień węgielny nowej cerkwi poświęcił przełożony monasteru w Supraślu, archimandryta Nikodem. W latach 1843-1846 obok drewnianej cerkwi wzniesioną nową, zaś po zakończeniu prac starszy budynek rozebrano. Zlikwidowano również cmentarz, który pierwotnie otaczał cerkiew św. Mikołaja, a zachowane nagrobki przeniesiono na wzgórze z cerkwią św. Marii Magdaleny. Łączny koszt budowy wyniósł ponad 36 tys. rubli srebrem, z czego niecałe 3 tys. przekazał skarb państwa. Nowa świątynia od początku swojego istnienia była siedzibą prawosławnej parafii, przejmując funkcje urządzonej w 1830 kaplicy św. Aleksandra Newskiego w pałacu Branickich.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.
Święta Barbara, scs. Wielikomuczenica Warwara, żyjąca III wieku, święta Kościoła katolickiego i prawosławnego, dziewica, męczennica, jedna z Czternastu Świętych Wspomożycieli.

Nową świątynię wzniesiono w stylu neoklasycystycznym, z elementami nawiązującymi do architektury antyku, jak i do bizantyńskich świątyń krzyżowo-kopułowych. Nie wiadomo, kto zaprojektował obiekt. Pracami budowlanymi kierował Dawid Zabłudowski. Prawdopodobną inspiracją dla twórców cerkwi była cerkiew św. Aleksandra Newskiego w Petersburgu. W 1846 świątynia została oddana do użytku i poświęcona przez metropolitę wileńskiego i litewskiego Józefa, który wcześniej szczególnie wspierał starania na rzecz jej budowy. Została drugą katedrą eparchii wileńskiej i litewskiej, w randze soboru. Do 1850 uzyskała komplet niezbędnego wyposażenia. Według spisu wyposażenia z 1859 na jej dzwonnicy znajdowało się pięć dzwonów, zaś Białostocka Ikona Matki Bożej była obiektem kultu zarówno ludności prawosławnej, jak i katolickiej.

Gabriel Zabłudowski, scs. Muczenik mładieniec Gawriił Zabłudowskij (ur. 22 marca 1684, zm. 11 kwietnia 1690) - męczennik-dzieciątko i święty prawosławny. kanonizowany w 1820 przez Cerkiew rosyjską.
Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) – ozdobna, pokryta ikonami ściana we wnętrzu cerkwi, która znajduje się między miejscem ołtarzowym (swiatłyszcze, sanktuarium, prezbiterium) a nawą (naos), przeznaczoną dla wiernych.

W niepodległej Polsce

Do 1951 cerkiew św. Mikołaja w Białymstoku była zwykłą świątynią parafialną. 7 września 1951, gdy Sobór Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego erygował diecezję białostocko-gdańską, otrzymała status soboru katedralnego. W latach 1955-1958 obiekt został wyremontowany i zmodernizowany. Odnowiono wówczas ściany zewnętrzne i prezbiterium, zaś w podziemiach soboru urządzono cerkiew św. Serafina z Sarowa, w której znalazł się ikonostas z rozebranej świątyni pod tym samym wezwaniem, jaka funkcjonowała w Białymstoku przed 1918.

Męczennicy wileńscy - zbiorowe określenie dworzan Antoniego i Jana oraz ich krewnego Eustachego, według tradycji straconych w 1347 z rozkazu wielkiego księcia litewskiego Olgierda, świętych prawosławnych.
Prezbiterium (w architekturze nazywane także "chórem kapłańskim") – przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa oraz służby liturgicznej (m.in. ministrantów). Zwykle jest wydzielone od reszty świątyni podwyższeniem, balustradą lub łukiem tęczowym i wyodrębniające się wizualnie z bryły kościoła. Nazwa pochodzi od słowa prezbiter - ksiądz.

W latach 1988-1990 sobór był remontowany po raz kolejny. W czasie tej renowacji wymieniono tynki zewnętrzne budynku, odnowiono i pozłocono kioty oraz ikonostas, pokryto miedzianą blachą dach i kopuły.

W dniach 21-22 września 1992 w soborze odbywały się uroczystości przeniesienia relikwii św. Gabriela Zabłudowskiego, dotąd przechowywanych w Grodnie i przekazanych Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu przez biskupa grodzieńskiego i wołkowyskiego Walentego.

Sergiusz z Radoneża (Сергий Радонежский; ur. według tradycji 3 maja 1314 w Barnicach, zm. 1392) – święty Kościoła prawosławnego, odnowiciel życia monastycznego średniowiecznej Rusi, wyniszczonego przez najazdy mongolskie.
Starożytność – okres w historii Bliskiego Wschodu, Europy i Afryki Północnej obejmujący dzieje tych regionów od powstania pierwszych cywilizacji do politycznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku[1].

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)