Sondergericht (pol. sąd specjalny) – nazistowski sąd powołany w III Rzeszy rozporządzeniem z dnia 21 lutego 1933, podpisanym przez kanclerza Adolfa Hitlera i wicekanclerza Franza von Papena, które weszło w życie 22 lutego 1933. Sąd specjalny stanowił jedno z narządzi wykorzystywanych przez narodowych socjalistów do likwidacji przeciwników politycznych oraz prześladowań na tle narodowościowym i etnicznym. Sądy specjalne wykorzystywane były do terroru i eksterminacji w latach okupacji niemieckiej w Polsce (1939-1945).

Geneza

Po dojściu w 1933 nazistów do władzy w Niemczech, system prawny został przystosowany do zwalczania wrogów reżimu za pomocą ustaw wyjątkowych. Początkowo orzekaniem zajmowały się sądy powszechne, jednak wkrótce zostały one uznane za niedostatecznie elastyczne w eliminowaniu przeciwników politycznych. Ustawa z 21 lutego 1933 która wprowadziła sądy specjalne dla rejonu każdego wyższego sądu krajowego Niemiec, umożliwiła szybsze i szersze stosowanie represji politycznych przez reżim narodowosocjalistyczny. Zakres działalności sądów specjalnych poszerzano kolejnymi rozporządzeniami, z dnia 6 maja 1933, 20 grudnia 1934, 5 lutego 1936, oraz 20 listopada 1938.

Działalność sądów specjalnych w Rzeszy

Od 1933 sądy specjalne sądziły przestępstwa z ustawy o ochronie narodu i państwa z dnia 28 lutego 1933, a także z ustawy o obronie przed podstępnymi atakami na rząd z dnia 21 marca 1933 (oprócz spraw o zdradę główną i zdradę kraju, rozpatrywane osobno przez Sąd Rzeszy lub w sprawach o mniejszym znaczeniu tego typu – przez wyższy sąd krajowy). Proces przed sądem specjalnym odbywał się w trybie przyspieszonym. Na wniosek oskarżyciela, przewodniczący sądu wydawał niezwłocznie (w ciągu 3 dni), decyzję o wyznaczeniu rozprawy głównej. Wyrok sądu był ostateczny i nie podlegał odwołaniu do wyższej instancji.

Zakres działalności sądów specjalnych rozszerzono po wyroku Sądu Rzeszy w procesie o podpalenie Reichstagu, który odbył się w dniach 21 września–23 grudnia 1933 – naziści wykorzystali werdykt do pozbawienia Sądu Rzeszy prawa do sądzenia spraw w zakresie zdrady głównej i zdrady kraju. W tym celu powołano 24 kwietnia 1934 osobne sądy specjalne – Trybunały Ludowe (niem. Volksgerichtshof). W składzie Trybunału Ludowego było 5 sędziów, w tym 2 zawodowych i 3 honorowych (zwykle mianowani przez Hitlera wyżsi oficerowie SS lub SA), a od jego wyroku nie było odwołana. Od 1 grudnia 1936 Trybunał Ludowy sądził także sprawy o sabotaż gospodarczy. Po utworzeniu Protektoratu Czech i Moraw, Trybunały Ludowe od 14 kwietnia 1939 były wykorzystywane do zwalczania czeskiego ruchu oporu, a od dnia 10 grudnia 1941 sądziły także sprawy o szpiegostwo. 15 marca 1940 w Rzeszy działało 55 sądów specjalnych, w tym 12 znajdowało się na okupowanych ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy (gdzie działały w siedzibach władz regencyjnych).

Na przełomie 1942 i 1943 zespolono również wojskowy wymiar sprawiedliwości z cywilnym, co spowodowało iż kompetencje Wehrmachtu dotyczące czynów karalnych natury politycznej przekazano Trybunałom Ludowym i cywilnym sądom specjalnym. Intensyfikacja polityki odstraszania potencjalnych przeciwników reżimu nazistowskiego w armii, spowodowała w końcu powołanie dekretem Hitlera z 21 czerwca 1943, osobnego sądu specjalnego dla Wehrmachtu.