Spółdzielnia spożywców jest formą współpracy ekonomicznej, której celem nie jest zysk pieniężny, a zapewnienie uczestnikom tanich i dobrej jakości towarów lub usług. Choć zysk z działalności może zostać przeznaczony na fundusz gromadzki, poprzez który członkowie spółdzielni mogą finansować różne rzeczy np. otworzenie nowego sklepu, otwarcie piekarni czy budowa placu zabaw. Spółdzielnie przybierają często formę punktów sprzedaży detalicznej, będących własnością i zarządzanych przez klientów. Klientami są zazwyczaj jednostki, które dostarczyły kapitał potrzebny do uruchomienia lub nabycia danego przedsiębiorstwa spółdzielczego.

W niektórych krajach spółdzielnie spożywców są nazywane kooperatywami handlowymi. Nie należy mylić ich ze spółdzielniami sprzedawców, które zrzeszają handlowców, a nie konsumentów.

Istnieje wiele typów spółdzielni konsumentów: spółdzielnie opieki zdrowotnej, ubezpieczeniowe, mieszkaniowe, jak również kredytowe, agrarne i te, które zajmują się dostawą energii, wody czy usług telekomunikacyjnych.

Główna różnica pomiędzy spółdzielnią konsumentów a innymi formami przedsiębiorczości opiera się na tym, że celem stowarzyszonej spółdzielni spożywców jest dostarczanie wysokiej jakości towarów i usług po jak najniższych kosztach dla swoich klientów-właścicieli, a nie zyskowna sprzedaż towarów i usług po możliwie najwyższej cenie.

W praktyce spółdzielnie konsumentów wyceniają dobra i usługi na poziomie konkurencyjnych cen rynkowych.Różnica polega na tym, że tradycyjne przedsiębiorstwo nastawione na zysk będzie traktować różnicę między kosztem a ceną sprzedaży jako korzyść finansową dla inwestorów, natomiast spółdzielnia będąca własnością klientów może zachować ten nagromadzony kapitał jako wspólną własność lub przeznaczyć na cele społeczne. Istnieje też możliwość zwrotu tej sumy jako nadpłaty klientom-właścicielom (członkom spółdzielni). Nagromadzony w ten sposób kapitał może zostać zachowany jako rezerwa lub zainwestowany (w lokaty, zakup nieruchomości, produkcję na własne potrzeby itp).

Duże spółdzielnie konsumenckie działają podobnie jak inne przedsiębiorstwa i wymagają pracowników, zarządców, pracowników administracyjno-biurowych, produktów i klientów, by móc kontynuować swoją działalność. W mniejszych spółdzielniach klienci-właściciele samodzielnie wykonują te zadania. Spółdzielnie mogą bardzo różnić się zarówno kapitałem startowym, jak i sposobem prowadzenia, ale by być wiernym formie spółdzielni konsumentów, przedsiębiorstwo musi przestrzegać tzw. zasad z Rochdale (od miejscowości, w której powstała pierwsza spółdzielnia spożywców).

Spółdzielnie konsumentów mogą łączyć się w spółdzielcze stowarzyszenia hurtowe, poprzez które kolektywnie dokonują zakupu towarów po cenach hurtowych. Zdarza się, że takie federacje wchodzą w posiadania fabryk czy ziemi i organizują produkcję na potrzeby zrzeszonych w nich konsumentów.