Spójka - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy samogłoski tematycznej. Zapoznaj się również z: copula (łącznik).

Spójka – termin używany w opisie gramatyki łaciny i greki klasycznej na oznaczenie samogłoski dodawanej do tematu czasownika przed końcówką fleksyjną. Spójka występuje też w niektórych wypadkach między końcówką a cechą czasową lub między tematem a cechą czasową.

Język grecki klasyczny, inaczej greka klasyczna - stadium rozwojowe języka greckiego, używanego w okresie klasycznym (500 r. p.n.e. - 350 r. p.n.e.) starożytnej Grecji. Był to jeden z ważniejszych języków starożytności, rozpowszechniony na znacznych obszarach Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej oraz na Cyprze. Dzisiaj ten język można studiować na filologii klasycznej. Był to język bogatej literatury, w okresie klasycznym działali Tukidydes, Arystofanes, Platon, mówcy ateńscy.

Alternacja - w dziedzinie fonetyki oznacza oboczność, wymianę głosek fonetycznie różnych, lecz pokrewnych pod względem etymologicznym, występującą w tematach i rdzeniach wyrazów np: stół - stole; dwór - dworze; grób - grobie.

Sama spójka nie niesie za sobą żadnej informacji semantycznej ani nie służy do rozróżniania form gramatycznych, a pojawia się tylko obocznie przy niektórych połączeniach tematu lub cechy czasowej z końcówką fleksyjną.

Spójka w języku greckim

W klasycznym języku greckim spójka pojawia się najczęściej (choć nie tylko) przy czasownikach o temacie zakończonym na spółgłoskę przed niektórymi końcówkami fleksyjnymi rozpoczynającymi się również od spółgłoski, np. istnienie w grece klasycznej form aorystu ἔλιπον (="opuściłem", temat: λιπ-) obok ἔβην, a nie *ἔβηον (="poszedłem", temat: βη-) skłania do uznania -ν za końcówkę fleksyjną, zaś -ο- w odmianie pierwszego czasownika za spójkę.

Gramatyka (z greki [τέχνη] γραμματική) – dział językoznawstwa zajmujący się badaniem reguł, które rządzą generowaniem wyrazów i zdań języka. W zakres gramatyki wchodzą: fonologia, morfologia, składnia. Terminem tym określa się także sam zbiór reguł określających zasady tworzenia poprawnych wypowiedzi, zatem można powiedzieć, że każdy język ma własną gramatykę.

Aoryst (gr. ἀόριστος aoristos - "nieokreślony" lub "nieograniczony"), czasem nazywany z łaciny aoristus - czas lub aspekt gramatyczny, występujący w niektórych językach. W wielu językach pełni przede wszystkim funkcję czasu przeszłego dokonanego (często przeciwstawionego jednak perfectum, mogącemu także wyrażać czynności dokonane, ale o bliższym niż aoryst związku z teraźniejszością), znane są jednak również użycia aorystu jako aspektu czasu przyszłego i / lub trybu przypuszczającego lub życzącego (optativus). Najbardziej znanym przykładem języka o wszystkich tych funkcjach aorystu jest greka klasyczna. Aoryst istnieje też w sanskrycie, języku bułgarskim, serbsko-chorwackim, macedońskim, językach łużyckich i innych.

Analogicznie spójkę po cesze czasowej wyróżnia się ze względu na opozycje form gramatycznych typu παιδεύω : παιδεύσω ("wychowuję" : "wychowam" / "będę wychowywać", temat παιδευ-), przy jednoczesnym istnieniu form analogicznych do τίθεμεν : θήσομεν ("kładziemy" : "położymy" / "będziemy kłaść", temat θη-, θε-). Pierwsza opozycja dowodzi, że cechą futurum jest -σ-, podczas gdy forma τίθεμεν dowodzi, że końcówką fleksyjną dla pierwszej osoby l. mn. trybu orzekającego czasu teraźniejszego jest -μεν, wobec czego -o- w formach analogicznych do θήσομεν uznaje się za spójkę (zamiast wyróżniania *-σo- jako cechy czasowej albo *-ομεν jako końcówki fleksyjnej).

Końcówka fleksyjna – morfem końcowy wyrazu w językach fleksyjnych, podlegający wymianie w drodze koniugacji lub deklinacji. Określa funkcję składniową wyrazu w wypowiedzeniu. Końcówka fleksyjna, w odróżnieniu od luźnych sufiksów w językach aglutynacyjnych, bardzo często określa kilka kategorii gramatycznych jednocześnie. Przykładowo końcówka -ę w wyrazie idę wyraża pierwszą osobę, liczbę pojedynczą i czas teraźniejszy (por. tur. geliyorum, gdzie -iyor oznacza czas teraźniejszy, a -um pierwszą osobę).

Czasownik (verbum) w języku łacińskim podlega koniugacji, tj. odmianie przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. Występują cztery typy takiej odmiany: koniugacja pierwsza (o temacie zakończonym na -ā), koniugacja druga (o temacie zakończonym na -ē), koniugacja trzecia (o temacie zakończonym na spółgłoskę, przy czym występuje w niej też podtyp, w którym między tematem a końcówką występuje spójka ĭ) i koniugacja czwarta (o temacie zakończonym na -ī). Istnieją też nie podlegające koniugacji formy bezosobowe czasownika.

Spójka w języku łacińskim

W języku łacińskim spójki występują między tematem a końcówką czasownika, między tematem a cechą czasową, lub między cechą czasową a końcówką. Istnieją też przypadki, kiedy między tematem a końcówką następują dwie spójki po sobie. Funkcje spójki pełnią zawsze samogłoski i, e lub u.

Łacina (łac. lingua Latina, język łaciński) – język indoeuropejski z podgrupy latynofaliskiej języków italskich, wywodzący się z Lacjum (łac. Latium), krainy w starożytnej Italii, na północnym skraju której znajduje się Rzym. Łacina była językiem ojczystym Rzymian. Stała się z czasem językiem urzędowym całego Imperium Rzymskiego, wypierając inne wcześniej używane na tym obszarze języki (takie jak oskijski czy umbryjski).

Spójki występują we wszystkich czterech koniugacjach języka łacińskiego, ale wyłącznie po temacie praesentis. Ma to miejsce w:

Praesens indicativi activi między tematem a końcówką, dla koniugacji III we wszystkich osobach prócz 1. liczby pojedynczej, np. legĭs, legĭt, legĭmus, legĭtis, legunt, dla koniugacji IV tylko w 3. osobie liczby mnogiej, np. audiunt.

Praesens indicativi passivi między tematem a końcówką, dla koniugacji III we wszystkich osobach prócz 1. liczby pojedynczej, np. legěris, legĭtur, legĭmur, legĭmini, leguntur, dla koniugacji IV tylko w 3. osobie liczby mnogiej, np. audiuntur.

Imperfectum indicativi activi między tematem a cechą czasową -ba-, we wszystkich osobach koniugacji III i IV, np. legēbam, legēbas, legēbat, legēbamus, legēbatis, legēbant i audiēbam, audiēbas, audiēbat, audiēbamus, audiēbatis, audiēbant.

Imperfectum indicativi passivi między tematem a cechą czasową -ba-, we wszystkich osobach koniugacji III i IV, np. legēbar, legēbaris, legēbatur, legēbamur, legēbamini, legēbantur i audiēbar, audiēbaris, audiēbatur, audiēbamur, audiēbamini, audiēbantur.

Futurum primum indicativi activi między cechą czasową -b- a końcówką, we wszystkich osobach koniugacji I i II prócz osoby 1. liczby pojedynczej, np. amabis, amabit, amabĭmus, amabĭtis, amabunt i videbis, videbit, videbĭmus, videbĭtis, videbunt.

Futurum primum indicativi passivi między cechą czasową -b- a końcówką, we wszystkich osobach koniugacji I i II prócz osoby 1. liczby pojedynczej, np. amaběris, amabĭtur, amabĭmur, amabĭmini, amabuntur i videběris, videbĭtur, videbĭmur, videbĭmini, videbuntur.

Imperativus praesentis activi po temacie lub między tematem a końcówką dla koniugacji III, np. legě, legĭte.

Imperativus praesentis passivi między tematem a końcówką, np. legěre.

Imperativus futuri activi między tematem a końcówką, dla koniugacji III w osobie 2. i 3., np. legĭto, legĭto, legitote, legunto, dla koniugacji IV jedynie w osobie 3. liczby mnogiej, np. audiunto.

Imperativus futuri passivi między tematem a końcówką, dla koniugacji III w osobie 2. i 3., np. legĭtor, legĭtor, leguntor, dla koniugacji IV jedynie w osobie 3. liczby mnogiej, np. audiuntor.

Infinitivus praesentis activi między tematem a końówką dla koniugacji III, np. legěre.

Gerundium i gerundivum między tematem a końcówką dla koniugacji III i IV, np. legendus, audiendus.

Participium praesentis activi między tematem a końcówką dla koniugacji III i IV, np. legens, audiens.

Szczególnym przypadkiem występowania spójki w koniugacji łaińskiej jest grupa czasowników koniugacji III w której spójka -i- stanowi rozszerzenie tematu. Z tej racji koniugację tej grupy czasowników czasem traktuje się jako osobną koniugację, nazywaną koniugacją III b. Czasowniki te nie mają spójki -i- tylko w następująych formach (w których występuję jednak spójka -e-):

infinitivus praesentis actvi, np. capěre (por. legěre w koniugacji III i audīre w IV)

coniunctivus imperfecti activi, np. capěrem

coniunctivus imperfecti passivi, np. capěrer

2 osoba singularis ind. praes. act., np. capěris

2 osoba singularis imperat. praes. act., np. cape (por. lege w koniugacji III i audi w IV)

W pozostałych formach koniugacja III b zachowuje -i-, np. w ind. praes. act. czasowniki odmieniają się według wzoru capio, capis, capit, capĭmus, capĭtis, capiunt (por. kon. III – lego, legis, legit, legĭmus, legĭtis, legunt i IV – audio, audis, audit, audīmus, audītis, audiunt). W koniugacji III b mogą istnieć obok siebie dwie spójki, np. w formie capiunt.

Przypisy

Futurum activi i medii czasowników I koniugacji tworzone jest w klasycznym języku greckim za pomocą cechy czasowej przed końcówką fleksyjną właściwą dla analogicznych form praesentis.
Co za tym idzie, opozycja form 1. os. lm. indicativus praesenti activi II koniugacji (np. τίθεμεν) względem form koniugacji I (np. παιδεύoμεν) skłania do wyróżnienia spójki u tych drugich: παιδεύ-o-μεν zamiast uznania całego *-oμεν za końcówkę fleksyjną. Z tego też względu koniugacja I (gdzie spójki występują znacznie częściej) nazywana bywa niekiedy "spójkową".

Bibliografia

Gołąb Zbigniew, Heinz Adam, Polański Kazimierz, Słownik terminologii językoznawczej, PWN, Warszawa 1970

Korusowie, Agnieszka i Kazimierz, Hellenike Glotta. Podręcznik do nauki języka greckiego, PWN, Warszawa-Kraków, 1998