Wychowanie spartańskie – system wychowawczy, obowiązujący w Sparcie wg tradycji, od czasów Likurga. Podlegały mu formalnie przede wszystkim dzieci płci męskiej w wieku od 7 do 30 lat, czyli w okresie agoge. Ponieważ w Sparcie praktycznie nie było czegoś, co dziś nazwalibyśmy życiem prywatnym, wychowanie spartańskie trwało przez całe życie. Kolejne jego etapy, jedynie przygotowywały do pełnienia nowych funkcji w państwie i zawsze był ktoś stojący wyżej, kto obserwował, kontrolował lub nakazywał. Przepisy państwowe oraz obyczaje regulowały każdy szczegół życia i za każde odstępstwo wymierzały surowe kary. Mówiąc o wychowaniu spartańskim, zwykle pomija się ten jego aspekt, mając jedynie na myśli olbrzymi patriotyzm i poświęcenie dla własnego państwa, współobywateli oraz skuteczność i bohaterstwo w boju.

Rys historyczny

Sparta w VIII wieku p.n.e., była jednym z państw na Półwyspie Peloponeskim. Siły zbrojne miały w niej duże znaczenie, gdyż Spartanie stosunkowo niedawno osiedlili się na nowym, podbitym przez siebie terytorium. W Sparcie tak jak wszędzie w Grecji rozwijała się sztuka, muzyka i poezja. Obcokrajowcy byli mile widziani, przyjmowani gościnnie i mogli swobodnie przedstawić swoją sztukę. Nieliczne zachowane utwory Tyrteusza oraz Alkmana świadczą o wysokim poziomie rozwoju piśmiennictwa i umiejętności.

Po wygranej pierwszej wojnie meseńskiej (735-716 p.n.e.) Sparta opanowała zbyt duże terytorium jak na swoje możliwości. Żeby je utrzymać, a przede wszystkim utrzymać w ryzach ludność podbitą, trzeba było zwiększyć wysiłek militarny. Jednak to nie zapobiegło powstaniu meseńczyków. Stłumiono je z wielkimi stratami i wielkim wysiłkiem w połowie VII wieku p.n.e. W obawie przed powtórzeniem sytuacji zreformowano państwo nadając mu charakter militarny. Armia w stanie stałej gotowości czuwała, wypatrując najmniejszego znaku niebezpieczeństwa i nieposłuszeństwa, reagując nadmiernymi represjami. Dziedziczni królowie stracili władzę na rzecz pięciu wybieralnych eforów, którzy odtąd starali się utrzymać sytuację bez zmian. Nieliczne reformy uzasadniano koniecznością odbudowania państwa z czasów świetności czyli z czasów panowania Likurga. W efekcie Sparta popadła w stagnację.

Głównym problemem Sparty była stale zmniejszająca się liczba obywateli. Szacuje się że ok. roku 500 p.n.e. na 10 tys. Spartan przypadało 250 tys. helotów oraz 100 tys. periojków. W czasach Agisa (245-240 p.n.e.) pełnoprawnych Spartan było już tylko 700 w tym 100 którzy posiadali tę samą ziemię z dziada pradziada. Propozycje nowego podziału ziemi i nadania obywatelstwa części niewolnych (np. motakom – wolnym helotom wychowanym razem z dziećmi obywateli) były zdecydowanie zwalczane. Arystokracja rządząca przejęła większość ziemi i czerpała z niej korzyści. Wiele działek tylko teoretycznie należało do szeregowych Spartan, w rzeczywistości były u kogoś w zastawie. Szczególny ferment i zepsucie powstało w Sparcie po wygranej wojnie peloponeskiej. Na dodatek w ręce Spartan trafiło wiele „niebezpiecznych” nowości – zwłaszcza bogactwo kruszcowe. Dotychczas w państwie obowiązywała gospodarka naturalna i „pieniądz” żelazny.

Podróże

Po stłumieniu powstania meseńskiego państwo stało się wszechobejmujące, policyjne i hierarchiczne. Cudzoziemcy byli z zasady podejrzani i narażeni na niebezpieczeństwa. Podróże pojedynczych Spartan za granicę były również wielce podejrzane. Właściwie podróżowali tylko wygnani lub ci, którzy w porę zauważyli niebezpieczeństwo i zdołali uciec. Tylko wyprawy wojenne, w zorganizowanych grupach uzasadniały opuszczenie ojczyzny.

Sport

Wielkim świętem Grecji były igrzyska olimpijskie. W okresie 720-576 p.n.e. na 81 znanych zwycięzców olimpijskich 46 było Spartanami. W rozstrzygającym lekkoatletyczne zawody biegu na odległości stadionu, na 36 zwycięzców 21 było Spartanami. Świadczy to jednoznacznie o ich wielkiej sprawności, intensywnych treningach i o dobrych trenerach. Tukidydes podaje, że smarowanie ciał oliwą oraz uczestnictwo w zawodach nago były innowacjami wprowadzonymi przez Spartan. Po tych sukcesach Spartanie zniknęli z list sportowych. Spowodowane to było zamknięciem się Sparty w obrębie granic swojego państwa. Nastąpiła też stopniowa rezygnacja z dotychczas często organizowanych zawodów wewnętrznych. Zwycięzca chcąc nie chcąc, stawał się indywidualnością, swego rodzaju bohaterem, a w Sparcie wszyscy musieli być równi (homoioi tzn. "Jednakowi", "Równi") dlatego ewentualne zawody miały charakter współzawodnictwa oddziałów. Stawiano raczej na uroczystości religijne i uczty podkreślające wspólnotę i równość.