Stan wojenny w Australii - Polski Serwis Naukowy

Konstytucja Australii ani żaden inny dokument legislacyjny nie precyzują, w jaki sposób może zostać wprowadzony stan wojenny w Australii. Tradycyjnie uważa się, że możliwość wprowadzenia stanu wojennego stanowi nieodłączną prerogatywę rządu wynikającą z potrzeby chwili, a nie z litery prawa. Wprowadzenie stanu wojennego nie oznacza automatycznego wprowadzenia administracji wojskowej, lecz zawieszenie obowiązujących praw habeas corpus i orzekania przez sądy powszechne; stan wojenny należy więc rozumieć jako stan, w którym nie obowiązują normalne prawa.

Stan wojenny - jeden ze stanów nadzwyczajnych, polegający na przejęciu administracji przez wojsko. Stan wojenny może być wprowadzony przez rząd danego kraju w celu przywrócenia porządku publicznego w wypadku takich zdarzeń jak zamach stanu czy w celu zdławienia opozycji politycznej.

Sądy powszechne – sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne. Sądy powszechne rozstrzygają wszelkie sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, które nie są zastrzeżone dla innych sądów.

Od momentu powstania Commonwealth of Australia 1 stycznia 1901 stan wojenny nie był nigdy wprowadzany, ale w czasach kolonialnych w XVIII i XIX wieku, kiedy dzisiejsze stany Australii stanowiły niezależne od siebie kolonie brytyjskie, stan wojenny był wprowadzany siedmiokrotnie, z czego cztery razy niezgodnie z prawem.

Habeas Corpus Act – ustawa angielska z 1679 wydana za rządów króla Karola II (pełny tytuł: An Act for the better secureing the Liberty of the Subject and for Prevention of Imprisonments beyond the Seas czyli Ustawa w celu lepszego zabezpieczenia wolności obywatela i zapobieżenia uwięzieniom za morzami), zakazująca organom państwa aresztowania obywatela bez zezwolenia sądu.

Niepodległość Australii – kwestia budząca znaczne różnice poglądów wśród badaczy i autorów publikacji na temat historii tego kraju. Wymienianych jest wiele różnych dat, od 1901 aż do 1986. Różnice te wynikają z różnego sposobu interpretacji pojęć takich jak niepodległość i suwerenność, na przykład według oficjalnej strony rządowej Australia stała się niezależnym krajem 1 stycznia 1901, ale oficjalny raport Constitutional Commission z 1988 twierdzi, że Australia stała się niezależnym państwem "pomiędzy 1926, a końcem II wojny światowej".

Po raz pierwszy stan wojenny został wprowadzony 22 marca 1790, po tym jak trzy dni wcześniej u brzegów wyspy Norfolk rozbił się HMS "Sirius". Major Robert Ross, obawiając się, że przebywający na wyspie zesłańcy uciekną, aby obrabować wrak, ogłosił stan wojenny, który obowiązywał cztery miesiące. Stan wojenny ogłoszony przez Rossa zgodnie z ówcześnie obowiązującym ustawodawstwem był niezgodny z prawem, jako że Ross nie był upoważniony do podejmowania tego typu działań.

Generał Lachlan Macquarie (ur. 31 stycznia 1762 na wyspie Ulva - zm. 1 lipca 1824 w Londynie) - brytyjski żołnierz i administrator kolonialny szkockiego pochodzenia. W latach 1810-1821 był gubernatorem Nowej Południowej Walii. Przez wielu historyków uważany jest za postać o kluczowym znaczeniu dla przeobrażenia Australii z miejsca służącego jedynie jako odosobnienie skazańców w rozwijającą się kolonię, przyciągającą także wolnych osadników.

Czarna wojna – konflikt pomiędzy brytyjskimi kolonistami a Aborygenami tasmańskimi, jaki miał miejsce na Ziemi van Diemena (obecnie Tasmania) na początku XIX wieku. Konflikt zyskał opinię ludobójstwa ze względu na niemal całkowitą zagładę rdzennych mieszkańców. Jednakże współcześnie liczna grupa mieszkańców Tasmanii deklaruje swoje aborygeńsko-tasmańskie pochodzenie.

5 marca 1804, w dzień po wybuchu szybko stłumionego buntu więźniów irlandzkich, znanego jako rebelia w Castle Hill, gubernator Nowej Południowej Walii Philip Gidley King wprowadził stan wojenny na obszarze Sydney, trwający do 12 marca.

Cztery lata później, 26 stycznia 1808, stan wojenny został ponownie wprowadzony, również niezgodnie z prawem, choć tylko na jeden dzień. Tym razem miało to miejsce w czasie tzw. "rebelii rumowej", jedynego udanego puczu w historii Australii, kiedy zbuntowani oficerowie New South Wales Corps uwięzili gubernatora Williama Bligha. Przywódca buntu major George Johnson ogłosił stan wojenny 26 stycznia i zakończył go już dzień później, 27 stycznia, po aresztowaniu Bligha.

Philip Gidley King (ur. 23 kwietnia 1758 r. w Launceston w Kornwalii – zm. 3 września 1808 r.) – oficer marynarki brytyjskiej, urzędnik brytyjskiej administracji kolonialnej w Australii, trzeci z kolej gubernator stanu Nowa Południowa Walia w latach 1800 – 1806.

William Bligh (ur. 9 września 1754 w Plymouth, zm. 7 grudnia 1817 w Londynie) - angielski żeglarz, oficer marynarki brytyjskiej, dowódca słynnego okrętu Bounty.

25 kwietnia 1815 Lieutenant Governor Ziemi van Diemena (dzisiejsza Tasmania) Thomas Davey wprowadził stan wojenny po ucieczce grupy zesłańców. Wprowadzenie stanu wojennego było niezgodne z prawem, Davey był tylko wicegubernatorem i nie miał do tego prawa, tłumaczył to jednak tym, że na terenach nowo powstałej kolonii nie istniały jeszcze żadne sądy i nie był inaczej w stanie poradzić sobie z problemem uciekinierów. Pomimo bezprawności wprowadzenia stanu wojennego ówczesny gubernator Nowej Południowej Walii Lachlan Macquarie pozwolił, aby trwał on sześć miesięcy.

Wyspa Norfolk (Terytorium Wyspy Norfolk; ang.: Norfolk Island, Territory of Norfolk Island; norfolski (norfuk): Norfuk Ailen) – australijskie terytorium zależne składające się z wyspy Norfolk i dwóch mniejszych wysepek: Philip i Nepean. Położone jest na Morzu Fidżi, na Oceanie Spokojnym pomiędzy Australią, Nową Zelandią i Nową Kaledonią.

Sir Thomas Brisbane (ur. 23 lipca 1773 w Largs, zm. 27 stycznia 1860 w Largs) – brytyjski żołnierz, astronom i administrator kolonialny, w latach 1821–1825 gubernator Nowej Południowej Walii. Od jego nazwiska pochodzi nazwa australijskiego miasta Brisbane.

W 1824 po serii ataków białych osadników na aborygeńskich mieszkańców Nowej Południowej Walii i odwetowych napadach Aborygenów na farmy (zazwyczaj angielskich osadników zajmujących je niezgodnie z prawem, tzw. skwaterów) gubernator Thomas Brisbane 14 sierpnia 1824 ogłosił stan wojenny w celu "przywrócenia pokoju". Brisbane wydał zgodę na zorganizowanie "ekspedycji karnej", w skład której weszło 75 żołnierzy, do których dołączyli uzbrojeni osadnicy, w celu pacyfikacji aborygeńskich plemion i schwytania ich przywódców. Nie są znane dokładne dane, ilu Aborygenów zginęło w okresie następnych czterech miesięcy, ale liczba ta jest szacowana na "kilkaset", w tym kobiety i dzieci. Brisbane odwołał stan wojenny 11 grudnia 1824.

Gubernator Wiktorii - formalnie najwyższe stanowisko we władzy wykonawczej australijskiego stanu Wiktoria. Urząd ten powstał w 1855, kiedy Wiktoria otrzymała autonomię w ramach imperium brytyjskiego. Wcześniej, w latach 1851-1855, choć Wiktoria była formalnie osobną kolonią , to jednak najwyższą władzę sprawował w niej urzędnik niższej rangi - tzw. gubernator porucznik - mianowany przez gubernatora Nowej Południowej Walii.

Tasmania - wyspa u południowo-wschodnich wybrzeży kontynentu australijskiego, a zarazem najmniejszy stan Australii. W skład stanu Tasmania wchodzą też mniejsze wyspy w Cieśninie Bassa oraz wyspa Macquarie (w południowej części Oceanu Indyjskiego).

Na terenach dzisiejszej Tasmanii stan wojenny wprowadzono ponownie w latach 1828-32 w czasie tzw. "czarnej wojny". Gubernator Tasmanii sir George Arthur ogłosił stan wojenny 1 listopada 1828, przedłużył go deklaracją z 1 października 1830 i ostatecznie zakończył w 1832. W czasie stanu wojennego zginęło przynajmniej kilka tysięcy rdzennych mieszkańców wyspy.

W 1837 rząd brytyjski zmienił przepisy, zabraniając gubernatorom kolonii wprowadzania stanu wojennego z powodu nadużyć, przede wszystkim po analizie przebiegu wypadków w Nowej Południowej Walii w 1824, co jednak nie przeszkodziło gubernatorowi Wiktorii Charlesowi Hothamowi wprowadzić stanu wojennego po wybuchu tzw. rebelii w Eurece. Bunt górników, który wybuchł 3 grudnia, został szybko stłumiony przez siły rządowe, a 4 grudnia, Hotham wprowadził stan wojenny w celu "zaprowadzenia pokoju", został on zakończony już 6 grudnia.

Uwagi

Kwestia kiedy Australia stała się niepodległym państwem jest przedmiotem sporów wśród politologów i konstutucjonalistów

Przypisy

Commonwealth of Australia Constitution Act (ang.). Australian Government Attorney-General's Department. [dostęp 2010-11-02].
D. Clark, Habeas.., s. 181.
D. Clark, Habeas.., s. 182 "it being a matter said to be inherent of government and arising out of necessity rather than out of law".
D. Clark, Habeas.., s. 180-1, "There is no legal redress and habeas corpus will not be available [...] Martial law means a state of no law".
Ross, Robert (1740? – 1794) (ang.). Australian Dictionary of Biography. [dostęp 2010-11-02].
HMS Sirius, Flagship of the First Fleet (ang.). Norfolk Island Museum. [dostęp 2010-11-02].
The Sydney Gazette and New South Wales Advertiser (NSW : 1803-1842) (ang.). Australian Newspapers, Historic Australian Newspapers, 1803 to 1954. [dostęp 2010-11-02]. Oryginalny tekst proklamacji stanu wojennego na obszarze Sydney
Governor Bligh and the Rum Rebellion (ang.). History Services NSW. [dostęp 2010-11-02].
Davey, Thomas (1758 – 1823). Australian Dictionary of Biography. [dostęp 2010-11-02].
The Sydney Gazette and New South Wales Advertiser (NSW : 1803-1842) (ang.). Australian Newspapers, Historic Australian Newspapers, 1803 to 1954. [dostęp 2010-11-02]. Oryginalny tekst proklamacji stanu wojennego na terenie Nowej Południowej Walii
The Sydney Gazette and New South Wales Advertiser (NSW : 1803-1842) (ang.). Australian Newspapers, Historic Australian Newspapers, 1803 to 1954. [dostęp 2010-11-02]. Odwołanie stanu wojennego na terenie Nowej Południowej Walii
Brisbane, Sir Thomas Makdougall (1773 – 1860) (ang.). Australian Dictionary of Biography. [dostęp 2010-11-02].
Government Notices Concerning Aborigines (ang.). Division of Law, Macquarie University and the School of History and Classics, University of Tasmania. [dostęp 2010-11-02].
Notes on the Tasmanian "Black War" 1827 – 1830 (ang.). The Royal Historical Society of Queensland, 1968. [dostęp 2010-11-02].
Arthur, Sir George (1784 – 1854) (ang.). Australian Dictionary of Biography. [dostęp 2010-11-02].
The Argus (Melbourne, Vic. : 1848-1954) (ang.). Australian Newspapers, Historic Australian Newspapers, 1803 to 1954. [dostęp 2010-11-02]. Oryginalny tekst proklamacji stanu wojennego na terenach Ballarat
The Argus (Melbourne, Vic. : 1848-1954) (ang.). Australian Newspapers, Historic Australian Newspapers, 1803 to 1954. [dostęp 2010-11-02]. Oryginalny tekst odwołania stanu wojennego na terenach Ballarat

Bibliografia

David Clark, Gerard McCoy: Habeas Corpus. Federation Press. ISBN 1-86287-302-X.

Bill Hornadge: The Hidden History of Australia. Sydney: Imprint, s. 48-59. ISBN 1-875892-59-1.