Stanisław Janusz Rostworowski herbu Nałęcz, ps. Prawdzic, Odra (ur. 19 grudnia 1888 w Krakowie, zamordowany przez Gestapo 11 lub 12 sierpnia 1944 tamże) – polski dowódca wojskowy, żołnierz Legionów Polskich, Wojska Polskiego i Armii Krajowej, generał brygady, pisarz.

Biografia

Dzieciństwo i młodość

Urodził się w arystokratycznej rodzinie malarza Stanisława Jakuba herbu Nałęcz (1858-1888) i Teresy hrabiny z Lubinieckich herbu Rola (1857-1944). Studiował nauki przyrodnicze na Uniwersytecie we Fryburgu w Szwajcarii, gdzie uzyskał doktorat z chemii rolniczej. Na uniwersytecie w Göttingen w Niemczech był asystentem przy katedrze. Od 1912 dodatkowo studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie w 1913 uzyskał dyplom doktora filozofii.

I wojna światowa

Od sierpnia 1914 uczestniczył w pracach nad stworzeniem Legionów Polskich. Po rozpadzie Legionu Wschodniego w bardzo krótkim czasie w Krakowie uformowały się 2. i 3. Pułk Piechoty oraz 2 i 3 szwadron ułanów. 2 września 1914 zaciągnął się do 2 szwadronu ułanów dowodzonego przez rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza. W pierwszych dniach października 1914 wcześniej wymienione jednostki oraz trzy baterie artylerii zostały przerzucone na Węgry w okolice zajętego przez Rosjan Marmarosz-Sziget. Brał udział w walkach pod Mołotkowem, Sokołówką, Jaworowem, Żabim, Ökörmezö. W 1915 w Bukowinie zdobycie Kirlibaby.

Po tych walkach Legiony Polskie zostały silnie osłabione. Wynikało to z jednej strony ze strat (zabici i ranni) ale także z powodu wycieńczenia i chorób. Choroba dopadła także wachmistrza Rostworowskiego. Do czynnej służby, po pobycie w lazaretach, powrócił w marcu i kwietniu 1915. W maju 1915, gdy formalnie została utworzona II Brygada Legionów, jej dowództwo objął austriacki pułkownik Ferdynand Küttner. Brał udział w szarży pod Rokitną, później w walkach pod Rarańczą. Po tych walkach II Brygada została skierowana do odwodów. Skierowany rozkazem Komendy Legionów brał udział w części kampanii na Lubelszczyźnie. Następnie w październiku 1915 razem z jednostkami II Brygady przeszedł na Wołyń. Uzyskując w tym czasie stopień podporucznika zostaje skierowany na stanowisko oficera ordynansowego sztabu II Brygady.

Już jako oficer sztabowy obserwuje bitwę pod Kostiuchnówką. W lutym 1916 zostaje odwołany z frontu i przydzielony do referatu wydawnictw wojskowych Departamentu Wojskowego NKN w Piotrkowie. Od czerwca 1916 zostaje adiutantem ppłk. Sikorskiego. W grudniu tego roku zostaje mianowany porucznikiem. W sporze Władysława Sikorskiego z Józefem Piłsudskim opowiada się po stronie tego pierwszego. Zostaje włączony do prac werbunkowych do Polskiej Siły Zbrojnej na terenie Galicji i Królestwa. W lutym 1917 zostaje skierowany na kurs w szkole oficerskiej sztabu PSZ, a od marca obejmuje stanowisko w sztabie Krajowego Inspektoratu Zaciągu. Po zakończeniu akcji werbunkowej, która delikatnie mówiąc, była niepowodzeniem, udaje się z dużą częścią kadry werbunkowej do obozu ćwiczebnego w Zambrowie. W czasie kryzysu przysięgowego, jak większość II Brygady złożył przysięgę.

Po powołaniu Rady Regencyjnej 12 września 1917 zostaje skierowany do Dowództwa Uzupełnień Polskiego Korpusu Posiłkowego kierowanego przez Zygmunta Zielińskiego. Tutaj ponownie bardzo blisko współpracuje z Władysławem Sikorskim. Z jego inicjatywy Stanisław Rostworowski zostaje zgłoszony na kandydata członka Rady Regencyjnej, księcia Zdzisława Lubomirskiego. Kandydatura Rostworowskiego zostaje przyjęta i od października przenosi się do Warszawy. Tutaj wysyłany jest z wieloma misjami do Wiednia i Berlina. Skończył także kurs oficera kawalerii. Do 11 listopada aktywnie uczestniczył w pracach nad tworzeniem wojska polskiego. Wtedy też uzyskał awans na rotmistrza. Uczestniczył w powitaniu przybywającego z Magdeburga Józefa Piłsudskiego.

Dwudziestolecie międzywojenne

Od listopada 1918 do stycznia 1920 pełnił wiele funkcji w Wojsku Polskim. Był między innymi szefem ekspozytury Naczelnego Dowództwa, kwatermistrzem Frontu Litewsko-Białoruskiego, szefem Oddziału Operacyjnego Dowództwa Grupy Poleskiej, a w końcu szefem Oddziału Operacyjnego 5. i 3. Armii pod dowództwem gen. Władysława Sikorskiego.

W grudniu 1920 został skierowany na Śląsk, gdzie do kwietnia 1921 był szefem sztabu Obrony Plebiscytu, a później krótko szefem sztabu Naczelnej Komendy Wojsk III powstania śląskiego. W następnych latach pełnił różne funkcje w wojsku. W czasie przewrotu majowego opowiedział się przeciw marsz. Józefowi Piłsudskiemu. W Latach 1926–1927 został skierowany do służby liniowej jako zastępca dowódcy 2. Pułku Strzelców Konnych w Hrubieszowie. W latach (1927–1929) dowodził 27. Pułkiem Ułanów im. Króla Stefana Batorego w Nieświeżu, a w latach 1930–1935 – 22. Pułkiem Ułanów Podkarpackich w Brodach. 31 stycznia 1931 awansował do stopnia pułkownika dyplomowanego 31 sierpnia 1935 przeszedł w stan spoczynku.

II wojna światowa

W dniu wybuchu wojny zgłosił się do armii. Najpierw przez pierwsze 3 dni wojny dowodził obroną przeciwlotniczą Kalisza, następnie uczestniczył w obronie Warszawy. Po kapitulacji uniknął niewoli i przez tereny okupowane przez Rosjan oraz Łotwę i Szwecję dotarł do Paryża i jako pierwszy złożył relację z obrony Warszawy Władysławowi Sikorskiemu. Pomimo usilnych starań nie uzyskał przydziału liniowego, ani możliwości powrotu do kraju. Skierowany przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego do pracy w tajnej bazie łączności w Bukareszcie. Do stolicy Rumunii przybył 4 grudnia 1939 z formalnym tytułem wicekonsula RP, gdzie organizował ewakuację polskich żołnierzy do Francji, przerzuty kurierów z i do Polski oraz odwiedzał obozy internowanych. W styczniu 1941 został przeniesiony na analogiczne stanowisko w Budapesztu piastując je do maja 1942. Jednak w obliczu likwidacji w zajętych przez Niemcy Węgrzech polskich placówek dyplomatycznych pozostawała tylko praca konspiracyjna. Pomimo ciągłego zagrożenia udawało się Rostworowskiemu ukrywać przed Gestapo do maja 1942. W momencie rozpracowania działalności komórki Rostworowski 1 maja 1942 opuścił Budapeszt i szlakiem kurierskim przez Koszyce, Orawę, Nowy Targ i Kraków 12 maja przybył do Warszawy.

Po zameldowaniu się w Komendzie Głównej AK przyjął pseudonim Odra i został skierowany do komórki grupującej najstarszych stopniem oficerów, przewidzianych do zadań specjalnych i będących tzw. inspektorami kierunkowymi - "Obserwatorium". Głównym jednak zadaniem, od 1 października już generała brygady, Rostworowskiego było pełnienie funkcji inspektora na obszarze Krakowa i Śląska. 1 grudnia 1943 w miejsce oddelegowanego do Batalionów Chłopskich gen. Ludwika Bittnera został szefem "Obserwatorium".

W kwietniu 1944 gen. Stanisław Rostworowski przeniósł swój punkt dowodzenia do rodzinnego Krakowa. Po wybuchu powstania warszawskiego objął samodzielne kierownictwo na obszarze okręgu krakowskiego (do lipca 1944), Śląska i Zaolzia. Pomimo ostrzeżeń szefa wywiadu Okręgu AK mjr Rysy-Karpińskiego, że jego lokal jest zagrożony zbyt długo zwlekał z przeprowadzką. 11 sierpnia o 6 rano został zatrzymany przez Gestapo w swoim mieszkaniu przy ul. Św. Marka. Wywieziony do siedziby Policji przy ul. Pomorskiej. Tam został zamordowany podczas przesłuchania prawdopodobnie w nocy z 11 na 12 sierpnia.

Według ustaleń kontrwywiadu AK podanych przez Jerzego Ślaskiego gen. "Odra" po aresztowaniu traktował przesłuchujących jak powietrze i cały czas modlił się, a gdy oficer SS Heinrich Hamann uderzył go w twarz, oddał mu trzykrotnie, po czym chwycił krzesło i uderzył nim drugiego gestapowca, jednak zaraz potem został uderzony od tyłu w głowę żelazną sztabą przez trzeciego hitlerowca, a następnie zmasakrowany na śmierć lub rozstrzelany dzień później.