Starożytna Macedonia - Polski Serwis Naukowy

Ten artykuł dotyczy Starożytnej Macedonii. Zapoznaj się również z: Macedonia.

Starożytna Macedonia – antyczne królestwo na Półwyspie Bałkańskim, którego historyczne centrum znajdowało się na terytorium obecnej północno-środkowej Grecji, a w miarę rozwoju terytorialnego objęło również część obszarów obecnej Republiki Macedonii i południowo-zachodniej Bułgarii.

Iran (pers. ايران – Īrān), (w języku polskim dawniej używano także formy Persja) pełna nazwa: Islamska Republika Iranu (pers. جمهوری اسلامی ايران – Dżomhuri-je Eslâmi-je Iran) – państwo na Bliskim Wschodzie, leżące nad Morzem Kaspijskim, Zatoką Perską i Zatoką Omańską.

Druga wojna syryjska (260 p.n.e. - 253 p.n.e.) - konflikt pomiędzy Egiptem Ptolomeuszy a królestwem Seleukidów. Na czele obu stron stali Ptolemeusz II oraz Antioch II, popierany przez wyspę Rodos.

Historia

Wczesne dzieje

Starożytni Macedończycy pochodzili z greckiego plemienia Dorów. W odróżnieniu od większości greckich państw Macedonia była monarchią. Odmienny ustrój państwowy oraz liczne antagonizmy z miastami-państwami greckimi, przyczyniły się do błędnego przeświadczenia o Macedończykach jako jedynie "spokrewnionych" z Grekami (teza Macedończyków jako barbarzyńców była szczególnie gorliwie rozprzestrzeniana przez Demostenesa, mówili oni jednak tym samym językiem co Grecy, byli dopuszczani do udziału w olimpiadzie, a sam Herodot twierdzi, iż pochodzili z plemienia Dorów). Jako założyciela państwa wymienia się Perdikkasa I (ok. 700 p.n.e.), jednak większe znaczenie uzyskała Macedonia dopiero pod rządami Archelaosa I (413-399 p.n.e.).

Tracja (gr. Θρᾴκη, Thraki, łac. Thracia, bułg. Тракия, Trakija, tur. Trakya). Historycznie: starożytna kraina położona między dolnym Dunajem, Morzem Czarnym, Morzem Egejskim i rzeką Strymon (Struma). Obecnie region geograficzny na pograniczu Bułgarii (Tracja Północna), Grecji (Tracja Zachodnia) i Turcji (Tracja Wschodnia).

Antioch II Theos (ur. w 286 p.n.e., zm. w 246 p.n.e.; panował w l. 261-246 p.n.e.) – król z dynastii Seleucydów, syn Antiocha I Sotera i Stratoniki, córki Demetriusza Poliorketesa. Mąż Bereniki, księżniczki egipskiej.

Czasy Filipa II i Aleksandra Wielkiego

Osobny artykuł: Filip II Macedoński.

Osobny artykuł: Aleksander Macedoński.

Mocarstwową pozycję Macedonii ugruntował Filip II (panował w latach 359-336 p.n.e.), podporządkowując sobie Epir, podbijając m.in. znaczną część Tracji i niemal całą Grecję. Jego syn Aleksander Wielki przyłączył do królestwa ogromne imperium perskie.

Diadochowie (od gr. διάδοχος diadochos - "następca") – termin używany na określenie dowódców armii Aleksandra Macedońskiego, którzy przejęli władzę w imperium po jego śmierci w 323 roku p.n.e. Wkrótce potem wybuchły między nimi wojny (zobacz: wojny diadochów) o kontrolę nad ziemiami podbitymi przez Aleksandra. Do diadochów zaliczani są:

Demetrios Poliorketes (gr. Δημήτριος Πολιορκητής), „ten, który oblega miasta” (337 p.n.e. – 283 p.n.e.) – syn Antygonosa Jednookiego Macedońskiego, według Plutarcha jeden z najwybitniejszych wodzów w historii świata antycznego, wynalazca nowych maszyn oblężniczych.

Okres hellenistyczny

Wojny diadochów

Osobny artykuł: Wojny diadochów.

Po śmierci Aleksandra (323 p.n.e.) jego zdobycze zostały rozdzielone między wodzów macedońskiej armii (tzw. diadochów). Macedonia wraz z Grecją i krajami sąsiednimi przypadła Antypatrowi, który jednak zmarł w 319 p.n.e. wyznaczając na swego następce Polyperchona. Syn Antypatra, Kassander, niepogodzony z tą decyzją, sprzymierzył się z diadochami Antygonem, Ptolemeuszem i Lizymachem i w wyniku walk przejął władzę. W 316 p.n.e. rozkazał zamordować wdowę po Aleksandrze Wielkim Roksanę, a w 309 p.n.e. jej małoletniego syna Aleksandra IV. Po śmierci Kassandra w 298 p.n.e. rozgorzały walki o dominację w Grecji i Macedonii, toczone między Demetriosem, Lizymachem i Pyrrusem, królem Epiru. Po kilku zmianach na tronie i najeździe Galów Macedonia znalazła władcę w osobie Antygona Gonatasa, syna Demetriosa, wnuka Antygona Jednookiego.

Antygon Gonatas (ur. w 319 – zm. w 239 r. p.n.e.; panował w latach 276 – 239 p.n.e.) – król macedoński z dynastii Antygonidów, syn Demetriusza Poliorketesa i Fili, córki Antypatra.

Związek Achajski – związek państw greckich, który założono około 281 p.n.e. z inicjatywy czterech miast położonych w zachodniej części Achai - Dyme, Patraj, Tritaja, Faraj[1]. W szczytowym okresie obejmował 10 miast. Związek nie posiadał swojej stałej stolicy, zgromadzenia odbywały się przy sanktuarium Zeusa Amarios koło Ajgion.

Rządy Antygona Gonatasa

Osobny artykuł: Antygon II Gonatas.

Drogę Antygona Gonatasa na tron Macedonii ułatwiła panująca w kraju anarchia spowodowana najazdem Galów w 279 p.n.e. i słabą władzą. Szeroko rozpropagował on swoje zwycięstwo nad Celtami pod Lizymachią w 277 p.n.e., a w 276 p.n.e. sięgnął po władzę w Macedonii i Tessalii. W 274 p.n.e. kraj najechał Pyrrus pokonując Antygona i zajmując Tessalię oraz znaczną część samej Macedonii. Później walki przeniosły się na Peloponez, gdzie w 272 p.n.e. Pyrrus zginął oblegając Argos, a jego armia poddała się Antygonowi. Zwycięstwo dało Gonatasowi kontrolę nad Grecją, utrzymywaną dzięki macedońskim garnizonom m.in. w Koryncie, Pireusie a od 270 p.n.e. w Chalkis na Eubei, którymi kierował brat króla, Krateros.

Grecja (gr. Ελλάδα Elláda, IPA: [e̞ˈlaða] lub Ελλάς Ellás, IPA: [e̞ˈlas], tr. Yunanistan), Republika Grecka (Ελληνική Δημοκρατία Ellinikí Dimokratía, IPA: [e̞ˌliniˈci ðimo̞kraˈtiˌa]) – kraj w południowo-wschodniej części Europy, położony na krańcu Półwyspu Bałkańskiego. Graniczy z Albanią, Republiką Macedonii i Bułgarią na północy oraz z Turcją na wschodzie. Ma dostęp do czterech mórz: Morza Egejskiego, Morza Kreteńskiego na wschodzie, Morza Jońskiego na zachodzie oraz Morza Śródziemnego od południa.

Słowianie – kryterium lingwistyczne, ogół ludności posługującej się językami słowiańskimi, oraz kulturowe, podobne zwyczaje, obrzędy, wierzenia. Najliczniejsza indoeuropejska grupa ludnościowa w Europie, zamieszkująca wschodnią, środkową oraz południową część tego kontynentu, a także północną część Azji.

W 267 p.n.e. wybuchła tak zwana wojna chremonidejska . Ateny i Sparta, wsparte przez flotę Ptolemeusza II, zbuntowały się przeciwko macedońskiej hegemonii. Antygon Gonatas pokonał Spartan pod Koryntem w 265 p.n.e. i obległ Ateny które poddały się pod koniec 262 p.n.e. Był to koniec politycznego znaczenia stolicy Attyki, jednak Macedonii wciąż zagrażał Egipt kontrolujący wyspy Morza Egejskiego i próbujący wpływać na bieg spraw w Grecji. Antygon sprzymierzył się z Antiochem II przeciwko Ptolemeuszowi II (tzw. II wojna syryjska) i w 255 p.n.e. odniósł zwycięstwo w morskiej bitwie w pobliżu Kos. Egipt utracił panowanie nad Morzem Egejskim i potwierdził dominującą rolę Macedonii w Grecji.

Pyrrus (łac. Pyrrhus, gr. Πυρρός Pyrrhos, ognisty, rudy) (319-272 p.n.e.) – król Epiru od 306 p.n.e., jeden z najważniejszych przeciwników Rzymu podczas początków powstawania Imperium Rzymskiego. Ze względu na to, że niektóre bitwy wygrane przez Pyrrusa okupione były stratami niemożliwymi do uzupełnienia w warunkach wojny prowadzonej na obcym terytorium, od jego imienia powstało określenie pyrrusowe zwycięstwo.

Republika Macedonii (maced. Република Македонија, alb. Republika e Maqedonisë), na forum międzynarodowym państwo określane jest tymczasową nazwą Była Jugosłowiańska Republika Macedonii – BJRM, (ang. Former Yugoslav Republic of Macedonia – FYROM, mac. Поранешна Југословенска Република Македонија – ПЈРМ, transliteracja Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija – PJRM, alb. Ish Republika Jugosllave e Maqedonisë – IRJM) lub Macedonia – państwo na Półwyspie Bałkańskim, powstałe po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

W 251 p.n.e. młody polityk Aratos zdobył władzę w Sykionie i przyłączył swoje miasto do niewielkiego Związku Achajskiego, umacniając pozycję tej organizacji w Grecji. Związek prowadził politykę antymacedońską (z poparciem Egiptu), w 243 p.n.e. udało się nawet Aratosowi zdobyć twierdzę Akrokorynt, gdzie stacjonował garnizon Antygona. Macedonia utraciła kontrolę nad drogą na Peloponez, a sukces Związku Achajskiego sprawił, że przyłączyły się do niego kolejne poleis.

Antygon Doson (ur. 263, zm. 221 p.n.e.; panował w latach 229-221 p.n.e.) – król macedoński z dynastii Antygonidów, syn Demetriusza Pięknego, wnuk Demetriusza Poliorketesa. Zawarł sojusz z Aratosem z Sykionu, wielokrotnym strategiem Związku Achajskiego w celu pokonania Kleomenesa III, króla Sparty. W 222 p.n.e. pokonał go pod Sellazją. Adoptował 9-letniego Filipa V syna Demetriusza II. Za jego rządów Macedonia stała się "związkiem" Macedończyków. Wzmocnił wpływy Macedonii w Grecji. Zginął w 221 p.n.e. po wspaniałym zwycięstwie odniesionym nad Dardanami w wyniku krwotoku spowodowanym nadmiernym wysiłkiem na polu bitwy.

Bułgaria, Republika Bułgarii (България, Република България) – państwo położone w południowo-wschodniej Europie, na Bałkanach. Graniczy z Serbią oraz Macedonią od zachodu, Grecją i Turcją od południa, Morzem Czarnym od wschodu i Rumunią od północy.

Demetrios II i Antygon Doson

Antygon Gonatas zmarł w 239 p.n.e., tron Macedonii przejął jego syn Demetrios II, rozpoczynając panowanie od walk ze Związkiem Etolskim. Rozwiązało to ręce Związkowi Achajskiemu, który rozszerzał się na kolejne państwa. W 229 p.n.e. Demetrios II poległ w walce z Dardanami z północy, co wykorzystali Etolowie, zajmując Tessalię.

Sykion lub Sikion (gr. Σικυώνα Sikyōn, łac. Sicyon) – greckie miasto na północy Peloponezu, położone nad rzeką Asopos, nieopodal Zatoki Korynckiej. Politycznie nie odgrywało dużej roli i pozostawało w zależności od Argos lub Sparty. Stolica małego kraju, który graniczył z Arkadią, Achają i terytorium Koryntu oraz Fliuntu. Założycielem miasta miał być król Ajgialeos.

Najstarsze źródła dotyczące życia na terenie Macedonii pochodzą z okresu wczesnego neolitu. 6000 – 2300 lat p.n.e. W epoce brązu 1900 p.n.e. napłynęły ludy indoeuropejskie przypuszczalnie ze stepów czarnomorskich i nadwołżańskich. ich napływ spowodował zanik starych kultur archeologicznych. W epoce żelaza Macedończycy prowadzili wojny obronne przeciwko pozostałym bałkańskim plemionom. We wczesnej fazie epoki żelaza (1300-1200 p.n.e.) archeologowie odkryli ślady zniszczeń i pożarów a w środkowej Macedonii ślady migracji. Zachodnia Macedonia utrzymywała kontakty z Ilirami.

Sytuację opanował Antygon III Doson, który wzmocnił macedońskie wpływy w Grecji. Adoptował małoletniego syna Demetriosa II – późniejszego Filipa V. Zmarł w 221 p.n.e. po zwycięskiej bitwie z Dardanami.

Panowanie Filipa V

Osobny artykuł: Filip V Antygonida.

W końcu III w. p.n.e. król Filip V sprzymierzył się z Hannibalem przeciwko Rzymowi. Tytus Kwinkcjusz Flamininus pobił Filipa w 197 p.n.e. pod Kynoskefalaj i zmusił do zrzeczenia się hegemonii nad Grecją.

Upadek państwa

W kolejnej wojnie Lucjusz Emiliusz Paulus Macedoński pokonał syna Filipa Perseusza pod Pydną (168 p.n.e.) i zdetronizował dynastię. Macedonia stała się rzymską prowincją.

Epir (grecki Ήπειρος, co po polsku oznacza kontynet lub wnętrze dużego lądu) – górzysta kraina położona w północno-zachodniej części Grecji, nad Morzem Jońskim, na północy graniczy z Albanią, na wschodzie z Tesalią, a na południu z Etolią i Akarnanią. Ponadto istnieje także Epir Północny, czyli zamieszkały przez Albańczykow, Greków i Wołochów obszar, położony po albańskiej stronie granicy.

Archelaos I (gr. Άρχέλαος Α) – król Macedonii z rodu Argeadów. Panowanie Archelaosa odznaczało się wzrostem zamożności i siły militarnej państwa. Zapamiętany został przez potomnych jako reformator i mecenas sztuki.

Pod panowaniem rzymskim

Przy podziale państwa rzymskiego w 395 została przyłączona do cesarstwa wschodniego. Od VI w. na terenie Macedonii osiedlali się także Słowianie. Dalsze dzieje Macedonii zostały opisane w hasłach Historia Macedonii (regionu) i Macedonia (Grecja).

Przypisy

Frank William Walbank: Świat hellenistyczny. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003, s. 57. ISBN 83-7255-151-0.
Anna Świderkówna: Hellada królów. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 170.

Bibliografia

J. Rzepka: Cheroneja. Warszawa: Wydawnictwo Attyka, 2011. ISBN 978-83-89487-45-2.

J. Rzepka: Monarchia macedońska. Zgromadzenie i obywatelstwo u schyłku epoki klasycznej i w epoce hellenistycznej. Warszawa: Wydawnictwo Attyka, 2006.

N.G.L. Hammond: Starożytna Macedonia, Początki, Dzieje, Instytucje,. Warszawa: PIW, 1999.

Anna Świderkówna: Hellada królów. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967.

Frank William Walbank: Świat hellenistyczny. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003. ISBN 83-7255-151-0.