Korneliusz Jansen

Piotr Józef Riegger

Johann Döllinger

Ignacy von Wessenberg

Eduard Herzog

Fryderyk von Schulte

Archikatedra św. Gertrudy w Utrechcie

Katedra Świętego Ducha w Warszawie

Starokatolicyzm – nurt katolicyzmu, powstały w drugiej połowie XIX wieku w wyniku sprzeciwu części Kościoła rzymskokatolickiego, wobec ogłoszenia przez sobór watykański I dogmatu o nieomylności i prymacie papieża.

Historia

Ruch starokatolicki rozwinął się na bazie ruchów narodowo kościelnych przejawiających swoją aktywność już od XV wieku. Początkowo starokatolicyzm miał charakter prawno-kościelny i miał być bezpośrednią kontynuacją nowotestamentowego ustroju gminnego, przedstawionego przede wszystkim w Dziejach Apostolskich oraz w Listach Pasterskich, a umocnił się on powszechnie pod koniec II wieku – najpierw na Wschodzie, a następnie na Zachodzie.

Nowotestamentowy ustrój gmin chrześcijańskich zyskał wielu zwolenników, którzy - począwszy od średniowiecza aż do czasów najnowszych - przeciwstawiali się kurialnemu papizmowi, osiągającemu swój szczyt w XIV wieku. Połączyli się oni w kilka nieformalnych ruchów oporu:

Odpowiedzią papistów na wszystkie te ruchy oporu miał stać się I Sobór watykański. Sobór uchwalił konstytucję apostolską Pastor aeternus, która zawiera wypowiedź doktrynalną: Romani Pontificis definitiones esse ex sese irreformabiles, non autem ex consensu Ecclesiae (definicje Papieża Rzymskiego są same z siebie niezmienne, a nie wynika to ze zgody Kościoła). To zdanie oraz dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności kształtuje dziś w znacznej mierze stosunki w Kościele katolickim. Obok dogmatu o nieomylności ważnym wkładem soboru była konstytucja Dei Filius, która przeciwstawiała panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi naukę opartą na Objawieniu.

Starokatolicy obawiali się, że nowe tezy papieskie uniemożliwiają przyszłe zjednoczenie Kościołów chrześcijańskich. Zamiast jednoczyć Kościół, te dogmaty je dzieliły. Rozpoczęła się nowa forma starokatolickiego protestu. Skierowany był on przeciwko niezgodności z historią obu dekretów watykańskich, przeciwko podjętej w nich błędnej nauce o istocie samego Kościoła oraz przeciwko ich działaniu zmierzającemu do rozbicia Kościoła. Protest ten nie miał być w oczach starokatolików buntem, ale świadectwem prawdy. Walka, jaka rozgorzała wokół protestu, nadała społeczności starokatolickiej potrójne jakby posłannictwo:

Te trzy siły właśnie zdecydowały o przekształceniu ruchu starokatolickiego w Kościół. Starokatolicy zorganizowali serię konferencji organizatorskich i teologicznych:

Zgodnie z zasadami opracowanymi i przyjętymi na kongresach w Monachium, Kolonii i Konstancji, ukonstytuował się Kościół Starokatolicki w Niemczech, a z pewnymi odchyleniami, uzasadnionymi tradycją i warunkami miejscowymi, także Kościoły starokatolickie w Szwajcarii i w Austrii.

Samodzielne krajowe Kościoły starokatolickie istnieją dziś w 7 państwach : Holandii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Polsce, Chorwacji, Republice Czeskiej. Należy jednak rozróżnić trzy grupy Kościołów starokatolickich :

Po skonsolidowaniu się Kościołów starokatolickich Niemiec, Szwajcarii i Austrii, nadszedł moment, by istniejącą już w zasadzie między nimi kościelną wspólnotę umocnić układem formalnym. Stało się to dzięki konwencji, zawartej przez biskupów Holandii, Niemiec i Szwajcarii w Utrechcie, w dniach 23 września - 25 września 1889 r., do której jeszcze w tym samym roku przystąpił administrator diecezji Kościoła Austrii. Później dołączyły do niej Kościoły Czechosłowacji, Chorwacji, Polski Narodowy Kościół Katolicki Ameryki Północnej i Kościół Polskokatolicki w Polsce. Tworzą one razem Kościoły tzw. Unii Utrechckiej.

Unia Utrechcka nie jest wspólnotą prawną i nie ma żadnych pełnomocnictw jurysdykcyjnych, lecz jest swobodnym związkiem samodzielnych starokatolickich Kościołów krajowych, uznających te same podstawy wiary, te same porządki ustrojowe i liturgiczne. Sama konwencja obejmuje trzy następujące części:

Uważamy za wskazane, aby podczas tego pierwszego spotkania ująć zwięźle we wspólnym oświadczeniu podstawowe zasady kościelne, według których pełniliśmy nasz urząd biskupi dotychczas i pełnić go będziemy w przyszłości, a które przy różnych okazjach głosiliśmy niejednokrotnie w odrębnych deklaracjach (...) Zachowujemy starokościelną zasadę wypowiedzianą przez św. Wincentego z Lerynu w zdaniu: Id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est; hoc est etenim vere proprieque catholicum (Trzymamy się tego, co wszędzie, co zawsze, co przez wszystkich było wyznawane, to jest bowiem prawdziwie i rzeczywiście katolickie).

Współczesność

Unia Utrechcka Kościołów Starokatolickich

Interkomunia Kościołów Starokatolickich Unii Utrechckiej: członkowie (czerwony), Kościoły stowarzyszone (zielony), Wspólnota Anglikańska (niebieski)

Największe Kościoły starokatolickie są zrzeszone w Unii Utrechckiej. Od 1931 r. istnieje pomiędzy Kościołami Starokatolickimi Unii Utrechckiej a Kościołami Anglikańskimi pełna interkomunia wyrażająca się w obustronnym uznaniu ważności święceń kapłańskich (diakonatu, prezbiteratu i episkopatu) oraz wspólnej celebracji liturgii. Dokumentem statuującym Unię Utrechcką jest "Konwencja Utrechcka", w skład której pierwotnie wchodziły "Deklaracja Utrechcka", "Umowa" i "Regulamin". "Deklaracja Utrechcka" zawiera podstawy dogmatyki starokatolickiej, wspólnej dla wszystkich Kościołów członkowskich. Jest to dokument fundamentalny dla całego starokatolicyzmu, do dziś niezmieniony. "Umowa" stanowiła wspólne oświadczenie biskupów o pełni wspólnoty kościelnej między ich Kościołami, zaś "Regulamin" zajmował się techniczną stroną funkcjonowania wspólnoty starokatolickiej. Oba te dokumenty zostały na Konferencji we Wrocławiu 25 maja 2000 r. zastąpione przez "Statut Biskupów Starokatolickich Zjednoczonych w Unii Utrechckiej". Najwyższym organem łączącym Kościoły starokatolickie Unii Utrechckiej jest Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich, której przewodniczy obecnie arcybiskup Utrechtu Joris Vercammen.

Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich

Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich (WCNCC) jest formą federacji organizacji kościelnych, które wyznają katolickie prawdy wiary oparte o siedem pierwszych Soborów Chrześcijańskich. W swojej liturgii posługują się językiem narodowym, a w realizacji misji podkreślają w sposób charakterystyczny powiązanie z kulturą narodową. Członkowie WCNCC sprzeciwiają się kapłaństwu kobiet w kościele, czy udzielaniu błogosławieństw dla par homoseksualnych - ich zdaniem Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich, staje się więc alternatywą dla Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. Wierni zrzeszeni w kościołach WCNCC najwyższą cześć oddają Bogu, wyznają wiarę w realną obecność ciała i krwi pańskiej w Eucharystii, zaś komunia jest udzielana pod dwiema postaciami: chleba i wina. Kościoły narodowokatolickie nie uznają nieomylności i władzy papieży.

Głową WCNCC jest prymas Apostolsko-Episkopalnego Kościoła Portugalii, sekretariat zaś znajduje się w Nitrze (Słowacja), a za jego prowadzenie odpowiedzialny jest z urzędu Arcybiskup Kościoła Starokatolickiego na Słowacji. W sekretariacie wydzielone są następujące sekcje: liturgiczna, teologiczna, ekumeniczna, misyjna i kanoniczna. Najważniejszym ciałem Rady Kościołów jest Konferencja WCNCC. Członkami takie spotkania są zwierzchnicy wszystkich kościołów członkowskich - takie posiedzenie odbywa się przynajmniej raz w roku.

Północnoamerykańska Konferencja Biskupów Starokatolickich

Północnoamerykańska Konferencja Biskupów Starokatolickich jest federacją organizacji kościelnych, zrzeszającą Kościoły o doktrynie liberalnej i postępowej. W skład Konferencji wchodzą Kościoły popierające udzielanie błogosławieństw parom homoseksualnym i sakramentu kapłaństwa dla kobiet. Struktura Konferencji w dużym stopniu przypomina Międzynarodową Konferencję Biskupów Starokatolickich Unii Utrechckiej. Unia Utrechcka nie utrzymuje kontaktów z tą unią.

Organizacja powstała w 2006 roku po serii konferencji teologicznych organizowanych z inicjatywy Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, na których to dyskutowano w jaki sposób można identyfikować starokatolicyzm, w jaki sposób rozumieć problematykę eklezjologii katolickiej i wyświęcania kobiet. W konsekwencji tych spotkań w maju 2006 roku w Nowym Jorku odbyła się konferencja generalna kilku biskupów niezależnych Kościołów katolickich. Po trzech dniach obrad uchwalono preambułę oraz statut i zawiązano Konferencję Biskupów. Biskupi zgodzili się spotkać co najmniej dwa razy w roku i wzajemnie informować się o działalności swoich wspólnot. Z czasem jednak poszczególne Kościoły zaczęły się wycofywać z projektu lub ograniczać kontakty z innymi wspólnotami, widząc w nich konkurencje w misyjności i spełnianie interesów tylko najsilniejszych członków. Do Konferencji należą obecnie trzy małe Kościoły: Starokatolicka diecezja Napa, Amerykański Kościół Nowej Anglii i Starokatolicki Kościół Miłosierdzia.

Episcopi vagantes

Episcopi vagantes to nazwa wspólna dla biskupów, którzy skupiają wokół siebie jedynie nieliczne prywatne grupki, a nie rzeczywiste parafie i nie mają prawnie uregulowanej organizacji kościelnej. Posługują się często przesadnie wyszukanymi tytułami, lecz pełnią urząd wyłącznie w swoim imieniu bez pełnomocnictw kościelnych, a przez to w sposób nieważny i bezprawny. Kościoły takie charakteryzują się jako starokatolickie, wyłącznie ze względu na to, że mimo katolickiej liturgii, nie uznają zwierzchnictwa papieża. Na świecie są ich setki, szczególnie w Stanach Zjednoczonych Ameryki i w Ameryce Południowej.