Staroobrzędowcy, starowierzy, starowiercy (ros. старообрядчество) - wyznanie powstałe wskutek rozłamu (cs. raskoł) w Rosyjskim Kościele Prawosławnym. Staroobrzędowcy uznali reformy liturgicznej Nikona, upodabniającą obrzędy Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego do greckich, za herezję i odwrócenie się od prawdziwej wiary. Przywódcami staroobrzędowców byli protopop Awwakum Pietrow, diakon Fiodor i mnisi Monasteru Sołowieckiego.

Od połowy lat 50. XVII w. staroobrzędowcy zaczęli porzucać dotychczasowe miejsca zamieszkania i zakładać w trudno dostępnych miejscach własne kolonie; motywacją dla tego typu zachowania było przekonanie o rychłym nadejściu Antychrysta na ziemię. W 1667 sobór moskiewski uznał stare obrzędy za herezję. Władze kościelne i świeckie rozpoczęły masowe prześladowania starowierców, które trwały do końca XVII stulecia.

Historia

Powstanie ruchu staroobrzędowego

Patriarcha Nikon przedstawia poprawione księgi liturgiczne, obraz Aleksieja Kiwszenki

Ruch staroobrzędowców powstał jako reakcja części rosyjskich wiernych i duchowieństwa na reformę liturgiczną podjętą w latach 50. XVII w. przez patriarchę moskiewskiego i całej Rusi Nikona. Głównym założeniem tejże reformy było usunięcie z rosyjskich ksiąg liturgicznych zniekształceń i naleciałości powstałych w toku kilkuwiekowego ręcznego przepisywania tekstów modlitw. Liturgia Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego miała, tak jak pierwotnie po chrzcie Rusi, być dokładnym tłumaczeniem greckiej.

 Osobny artykuł: Reforma liturgiczna patriarchy Nikona.

Zmiany w liturgii, chociaż sankcjonowane przez sobory biskupów, wywołały sprzeciw części duchowieństwa i wiernych Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, w szczególności wiejskich kapłanów parafialnych. Przeciwnicy reform uważali tradycyjne ruskie obrzędy za święte (w myśl koncepcji o szczególnej świętości ziemi rosyjskiej), nawet, jeśli z czasem zaczęły odbiegać od greckich pierwowzorów. Co więcej, w ich ocenie to greckie prawosławie zostało skażone z powodu udziału hierarchii Patriarchatu Konstantynopolitańskiego w zawarciu unii florenckiej; konsekwentnie zatem to Kościoły tradycji greckiej powinny upodobnić swoją liturgię do obrzędów rosyjskich.

Charakterystyka różnic obrzędowych

Pierwsze polemiki z wprowadzonymi zmianami nie miały masowego charakteru, chociaż wśród odrzucających nowe obrzędy byli m.in. mnisi cieszącego się ogromnym szacunkiem wiernych Monasteru Sołowieckiego. Co więcej, sam Nikon, zniechęcony nieoczekiwanym oporem wobec reformy, zarzucił jej kontynuację i skupił się na innym zagadnieniu – uczynieniu Moskwy centrum światowego prawosławia oraz wzmocnieniu pozycji Kościoła w stosunku do władzy świeckiej. Patriarcha zmienił stosunek do obrzędów na bardziej elastyczny. Chociaż utrzymana w mocy pozostała klątwa na żegnających się dwoma palcami, Nikon stwierdził, że księgi liturgiczne powstałe przed i po reformie mają taką samą wartość. Podobne stanowisko reprezentowali inni hierarchowie: w 1664 metropolita nowogrodzki Pitirim, wyświęcając trzynastu mnichów Monasteru Sołowieckiego na diakonów lub kapłanów, na ich prośbę przeprowadził obrzęd z użyciem ksiąg liturgicznych sprzed reformy.

Przyczyny rozłamu

Fieodosija Morozowa odwiedza protopopa Awwakuma w więzieniu, miniatura

Badacze dziejów Rosji i Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego w różny sposób interpretowali przyczyny rozłamu. Francuski historyk Anatole Leroy-Beaulieu, nawiązując do myśli Mykoły Kostomarowa, traktował raskoł jako spór tradycji, do której wierni byli niezwykle przywiązani, z wprowadzanymi odgórnie nowinkami. Obydwaj autorzy podnoszą, iż rosyjska pobożność w znacznej mierze polegała na dokładnym odtwarzaniu ustalonego rytuału, toteż zmiany w nim wywoływały podejrzenia o utratę przezeń błogosławieństwa bożego i mocy. Michaił Heller podkreśla niechęć rosyjskich wiernych do naukowych metod opracowywania poprawnych tekstów liturgicznych, jakimi posłużył się patriarcha Nikon, nakazując ustalić właściwe brzmienie modlitw w opracowaniu o analizę setek zgromadzonych ksiąg greckich. W ocenie tego autora decydujące znaczenie w procesie formowania się ruchu staroobrzędowego miał stosunek do roli Rosji w świecie prawosławnym. Patriarcha Nikon wychodził z założenia, że jedynie niekwestionowana czystość i poprawność wiary uczyni z Moskwy Trzeci Rzym i umożliwi Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu ekspansję. Główny ideolog raskołu, protopop Awwakum Pietrow, uważał, że Moskwa już stała się Trzecim Rzymem i powinna utrwalać swój dotychczasowy charakter, a także odgrodzić się od świata, gdyż wpływy obce mogłyby jej tylko zaszkodzić. Według przeciwników zmian obrzędowych ich wprowadzenie było równoznaczne z wyrzeczeniem się prawdziwej wiary i utratą szans na zbawienie duszy.

Historiografia radziecka traktowała wystąpienie staroobrzędowców jako ruch antyfeudalny, nie uwzględniając uczestnictwa w nich przedstawicieli rosyjskiej arystokracji. W ocenie Hellera raskoł był sporem politycznym w innym znaczeniu: stanowił wystąpienie części społeczeństwa Rosji przeciwko idei imperialnej, jakiej hołdował Aleksy I, a w inny sposób także Nikon.

Billington przedstawił pogląd, jakoby raskoł i towarzyszące mu nastroje apokaliptyczne wynikały

Przybył zwraca uwagę na znaczącą rolę eschatologii w myśli teologicznej prawosławnej Rusi. Podkreśla, że narastanie nastrojów apokaliptycznych było zauważalne jeszcze przed reformą liturgiczną Nikona. W tej sytuacji jej wdrażanie zostało odczytane jako znak bliskości spodziewanego końca świata. Interpretowanie wszystkich zachodzących wydarzeń w kontekście nadchodzącego końca było typowe dla siedemnastowiecznych ideologów starej wiary.

Staroobrzędowcy w latach 1656-1667

 Osobny artykuł: Awwakum Pietrow.

Przeciwko reformie liturgicznej wystąpiło nie tylko wiejskie duchowieństwo i wierni, ale i część bojarów. Opór wobec reform był widoczny przede wszystkim na wsi rosyjskiej, mieszkańcy miast na ogół akceptowali zmiany. Staroobrzędowców poparła również część bojarów i szlachty rosyjskiej. Najsłynniejszą wyznawczynią "starej wiary" i protektorką przeciwników reform wywodzącą się z tej sfery była Fieodosija Morozowa. Ze staroobrzędowcami sympatyzowała caryca Maria Miłosławska i jej otoczenie. W Moskwie liderem duchowieństwa przeciwnego reformom stał się protopop soboru Zwiastowania na Kremlu, Awwakum Pietrow. Zamożni protektorzy starej wiary nie uchronili jednak duchowieństwa wrogiego reformom przed utratą prestiżowych stanowisk, kierowaniem do odległych eparchii, zmuszaniem do zamieszkania w monasterach, zsyłkami. Działania takie inspirował wobec przeciwników reformy patriarcha Nikon. W sprawie protopopa Awwakuma patriarcha zamierzał pozbawić go święceń kapłańskich, z czego zrezygnował, gdy za duchownym wstawił się sam car. Planowaną karę zamieniono na skierowanie do eparchii tobolskiej i tiumeńskiej. Awwakum otrzymał prawo powrotu do Moskwy w 1663, jednak wkrótce został zesłany ponownie.

Od 1656, według świadectwa arcybiskupa riazańskiego Hilariona, całe lokalne społeczności, wierne dawnym obrzędom, porzucały dotychczasowe miejsce zamieszkania, twierdząc, że uciekają przed Antychrystem. Staroobrzędowcy głosili rychłe nadejście końca świata. Część duchownych związanych z ruchem zaczęła propagować pogląd, iż przed tym wydarzeniem wierni powinni sami odebrać sobie życie. Zaczęło zatem dochodzić do zbiorowych samobójstw poprzez samospalenie lub zamorzenie się głodem. W taki sposób w pierwszych latach sporu o obrzędy mogło zginąć nawet kilka tysięcy osób.

Uznanie staroobrzędowców za heretyków

Ostateczną zmianę w traktowaniu staroobrzędowców przyniósł trwający od 1666 do 1667 sobór Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego z udziałem patriarchów aleksandryjskiego Paisjusza i antiocheńskiego Makarego III. Podstawowym celem soboru było osądzenie działalności patriarchy Nikona i ocena kanoniczności jego reform. Sąd nad hierarchą zakończył się odebraniem mu wszystkich godności kościelnych i zesłaniem do Monasteru Terapontowskiego. Potępiając Nikona, sobór uznał za ważne wprowadzone przez niego reformy, zaś ich przeciwników obłożył klątwą kościelną. Jedynie obrzędy zapisane w poprawionych księgach liturgicznych uznano za ważne. Przywódcy staroobrzędowców otrzymali szansę przedstawienia swoich poglądów, jednak było oczywistym, że nie mają szans przekonać do nich soboru. 13 maja 1667 stare obrzędy zostały publicznie uznane za herezję, zaś ich głosiciele ukarani – protopop Awwakum został pozbawiony stanu duchownego. Rosyjski Kościół Prawosławny nie tylko stwierdził, że wszyscy zwolennicy liturgii sprzed reform podlegają anatemie, ale i polecił przekazywać ich sądom świeckim, zgadzając się tym samym na ich prześladowania przez władze świeckie, czy wręcz zachęcając do nich.

 Osobny artykuł: Sobór moskiewski (1666-1667).

Głównymi autorami dekretu ogłaszającego anatemę byli obecni na soborze na zaproszenie cara hierarchowie patriarchatów starożytnych, narodowości greckiej. Patriarcha moskiewski i całej Rusi Joazaf II, wybrany po wygnaniu Nikona, nie miał praktycznie żadnego wpływu na ich decyzje. Klątwa rzucona na staroobrzędowców, podobnie jak wcześniejsze wygnanie Nikona, została zainspirowana przez cara Aleksego I. Pragnął on na nowo zdefiniować relacje państwa i Kościoła, doprowadzając do podległości Cerkwi wobec władzy świeckiej, likwidując zarówno tendencje do wzmacniania jej znaczenia (których rzecznikiem był Nikon), jak i otwarty bunt przeciwko zarządzeniom wyższej władzy duchownej (jakiego dopuścili się staroobrzędowcy).

W ocenie części autorów ekskomunikując staroobrzędowców Cerkiew rosyjska straciła najaktywniejszych i najpobożniejszych wyznawców. Nicholas Riasanovsky uważa ten pogląd za częściowo przesadzony. Historycy nie mają natomiast wątpliwości, że raskoł ułatwił carom ostateczne podporządkowanie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego państwu, co nastąpiło w XVIII w..

Represje wobec staroobrzędowców w II poł. XVII w.

Po zakończeniu soboru władze carskie podjęły zmasowane represje przeciwko staroobrzędowcom. Pragnąc za wszelką cenę zlikwidować raskoł, stosowały wobec nich kary zesłania, konfiskaty majątków, chłosty i innych tortur. W 1667 przeciwko zreformowanym obrzędom zbrojnie wystąpili mnisi Monasteru Sołowieckiego. Oblężenie zbuntowanego klasztoru trwało do 1676, gdy wojska carskie zajęły go dzięki zdradzie jednego z obrońców. Większość mnichów została ukarana śmiercią.

 Osobny artykuł: Powstanie sołowieckie.

Spalenie protopopa Awwakuma, obraz Grigorija Miasojedowa

Protopop Awwakum, diakon Fiodor, pop Jepifanij oraz protopop Łazar zostali osadzeni w Pustoziorsku w podziemnym więzieniu. Trzem ostatniom odcięto język i palce prawej ręki. Więźniowie zachowali jednak prawo korespondencji; treść ich listów do zwolenników starych obrzędów oraz supliki do cara, z apelami o cofnięcie reformy Nikona, przedstawia podstawowe założenia teologii staroobrzędowców. 14 kwietnia 1682, na mocy decyzji soboru biskupów Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego na czele z patriarchą Joachimem, osadzeni w Pustoziorsku zostali spaleni na stosie.

Spór o wiarę, obraz Wasilija Pierowa przedstawiający dyskusję o prawdach wiary prawosławnej między staroobrzędowym duchownym Nikitą Pustoświatem (w środku, z krzyżem) a patriarchą Joachimem (stoi po lewej, w białym kłobuku)

W maju tego samego roku, po nieoczekiwanej śmierci cara Fiodora III w Moskwie wybuchł bunt strzelców pod dowództwem Iwana Chowańskiego. Poparł on staroobrzędowców, którzy cieszyli się wśród strzelców znaczną sympatią. 5 lipca 1682 delegacja starowierców na czele z Nikitą Pustoświatem przedstawiła patriarsze Joachimowi i regentce Zofii żądania anulowania reform Nikona. Między Nikitą a patriarchą doszło do otwartej dyskusji. Staroobrzędowcy ogłosili zebranym tłumom, że ich argumenty okazały się bardziej przekonujące, jednak bunt strzelców został ostatecznie stłumiony, jego uczestnicy poddani represjom, Nikita Pustoświat stracony 12 lipca 1682.

 Osobny artykuł: Bunt strzelców.

W tym samym roku władze duchowne, pragnąc zniszczyć ośrodki staroobrzędowe poza Moskwą, opracowały instrukcje dla kapłanów, nakazujące im informowanie biskupów o wiernych uchylających się od sakramentów w cerkwiach prawosławnych. Regentka Zofia jeszcze zaostrzyła prześladowania staroobrzędowców, wprowadzając w 1684 następujące kary za trwanie przy obrzędach sprzed reformy: chłostę, kary grzywny, konfiskatę mienia, nadzór administracyjny, karę śmierci. Rezultatem był wzrost fanatyzmu wśród starowierców. Nasiliły się ich ucieczki w trudno dostępne regiony kraju, gdzie mogli tworzyć własne kolonie. Najbardziej fanatyczni wśród staroobrzędowców dokonywali rytualnych samospaleń, traktowanych jako oczyszczenie w ogniu i ucieczka przed światem opanowanym przez Antychrysta.

 Osobny artykuł: Samobójstwa rytualne staroobrzędowców.

Prześladowaniom towarzyszyły ostre polemiki, w których obydwie strony zarzucały sobie herezję, niszczenie Kościoła i kontakty z Żydami (w literaturze staroobrzędowej o soborze moskiewskim pisano jako o zorganizowanym przez Żydów, w prawosławnej - oskarżano starowierców o dopuszczanie Żydów do sprawowania nabożeństw). W 1689 patriarcha Joachim wydał kolejny dekret, nakazując zapobieganie ucieczkom staroobrzędowców do lasów, niszczenie ich osiedli, sprzedawanie majątku i wysyłanie go do Moskwy. Rezultatem konsekwentnego zaostrzania prześladowań były pierwsze ucieczki starowierców za granicę - do Rzeczypospolitej, Szwecji i Kurlandii. Ucieczki staroobrzędowców stały się jeszcze częstsze po reformach Piotra I, wprowadzających w Rosji zachodnie obyczaje. Car ten przerwał jednak prześladowania prowadzone w czasach jego poprzedników, dopuszczając, by starowiercy organizowali kolonie i wspólnoty i nie ingerując w ich wewnętrzne funkcjonowanie. Mimo tego w XVII w. i połowie XVIII w. poza granicami Rosji znalazł się milion staroobrzędowców.

XVIII w.

Katarzyna I, Piotr II i Anna kontynuowali politykę względnej tolerancji wobec staroobrzędowców. Caryca Elżbieta natomiast potwierdziła w 1745 dekret Świątobliwego Synodu Rządzącego uznający decyzje soboru moskiewskiego za pozostające w mocy. Piotr III, wstępując na tron, ogłosił, że starowiercy powinni być traktowani tak samo, jak członkowie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Natomiast Katarzyna II, uznając ich za pracowitych i pożytecznych poddanych, ogłosiła w 1762 całkowite zalegalizowanie kultu staroobrzędowego, zaś dwa lata później zezwoliła starowiercom legalnie wstępować do stanu kupieckiego. W okresie jej panowania powstały pierwsze wielkie wpływowe rodziny starowierców zajmujące się handlem i prowadzące prywatne przedsiębiorstwa. Ich właściciele zatrudniali swoich współwyznawców, także zbiegłych chłopów, przyczyniając się do tworzenia skupisk staroobrzędowców w miastach. W 1771 Ilja Kawylin założył w Moskwie kolonię fiedosiejewców, nazwaną Cmentarzem Przemienienia Pańskiego. W tym samym roku swoją wspólnotę, tzw. Cmentarz Rogoski, założyli w stolicy kraju popowcy; w tym samym stuleciu w Moskwie pojawili się także pomorcy, których ośrodek przybrał nazwę Kaplicy Monińskiej.

Paweł I tolerował popowców (w 1800 zaprosił ich przedstawicieli do odprawienia nabożeństwa w kaplicy domowej pałacu carskiego), podczas gdy przywódców bezpopowców, których uważał niebezpiecznych dla państwa, nakazał aresztować

Jednowiercy

Polityka tolerancji wobec staroobrzędowców przyjęta przez kolejnych władców Rosji w XVIII stuleciu zaowocowała powrotem części z nich do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, z zachowaniem tradycyjnych obrzędów. Zasady funkcjonowania tej wspólnoty, określanej jako jednowiercy, sformułował metropolita moskiewski Platon, zaś zatwierdził w 1800 car Paweł I. Jednowiercy otrzymali prawo do korzystania z ksiąg liturgicznych według wzorów sprzed reformy Nikona. Osoby ochrzczone w Rosyjskim Kościele Prawosławnym nie mogły dołączać do tej grupy.

 Osobny artykuł: Jednowiercy.

XIX w.

Aleksander I, po wstąpieniu na tron, nakazał zwolnienie uwięzionych przez ojca bezpopowców i również powstrzymał się od nakładania ograniczeń na staroobrzędowców, w imię polityki liberalizmu. W toczącej się w I poł. XIX w. dyskusji między słowianofilami i okcydentalistami kwestia staroobrzędowa nie była szerzej podejmowana. Jedynie członkowie pierwszej z wymienionych grup uczestniczyli w publicznych debatach ze starowiercami, reprezentanci drugiej uznawali ich za ludzi "opóźnionych cywilizacyjnie".

Mikołaj I uznał staroobrzędowców za ruch groźny przede wszystkim z punktu widzenia politycznego. Za jego rządów, z inicjatywy władcy, opracowano klasyfikację rosyjskich ruchów religijnych, oceniając je pod kątem ewentualnej "szkodliwości społecznej". Staroobrzędowcy zostali zaliczeni do sekt pozostających pod stałym nadzorem policyjnym. W 1853 agent III Oddziału I. Liprandi opracował memoriał charakteryzujący "rozłamowców, heretyków i sekty" funkcjonujące we współczesnej mu Rosji oraz ocenił stopień ich antypaństwowego nastawienia. W tekście tym za politycznie niebezpiecznych uznano bezpopowców, oceniając popowców wyłącznie jako związek wyznaniowy; jedynym problemem związanym z nimi było podporządkowanie hierarsze rezydującemu na terytorium Austrii. Rok później policja rosyjska zniszczyła większość zabudowań Pustelni Wygowskiej i zmusiła wszystkie osoby urodzone poza jej terytorium do wyjazdu, doprowadzając do całkowitej likwidacji wspólnoty.

W obliczu opisywanych represji jednowierstwo, dotąd nie szerzące się z zakładanym przez władze powodzeniem, stało się za panowania Mikołaja I ruchem poważnym liczebnie. Do grupy tej dołączali staroobrzędowcy utrzymując się z handlu i przemysłu, obawiając się konfiskaty majątku. Część starowierców została do tego zmuszona. W październiku 1854 Mikołaj I ogłosił usunięcie z gildii kupieckich i wygnanie z Moskwy wszystkich staroobrzędowców, którzy nie zgodzili się zostać jednowiercami. Dokonano również przeszukań w należących do nich obiektach. Podobne środki zastosowano w innych guberniach. Następca Mikołaja I, Aleksander II, w 1856 nakazał opieczętować budynki wspólnot staroobrzędowych w Moskwie (tzw. cmentarze). Starowiercy odzyskali je dopiero po 1905. W II poł. XIX w., dzięki ponownemu złagodzeniu represji, wielu staroobrzędowców założyło własne przedsiębiorstwa, odgrywając znaczną rolę w rozwoju przemysłu w Rosji i wspierając biedniejszych współwyznawców. Mimo prawnego zakazu porzucania prawosławia, w latach po reformie uwłaszczeniowej Aleksandra II ok. 25 tys. chłopów przyłączyło się do wspólnot staroobrzędowych.

W 1881, na krótko po zabójstwie cara Aleksandra II Świątobliwy Synod Rządzący wydał broszurę, w której staroobrzędowców określono jako wewnętrznego wroga Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, z którym wszelkie porozumienie jest niemożliwe. W ocenie Synodu legalizacja starowierczych związków wyznaniowych oznaczałaby zgodę na propagowanie nienawiści wobec prawosławia. Mimo tego car Aleksander III, idąc za radą Iwana Aksakowa i Michaiła Katkowa (traktujących staroobrzędowców jako wyrazicieli czysto rosyjskich tradycji) jeszcze w tym samym roku przyjął delegację starowierów i obiecał, że poprawi ich sytuację. Od 1883 staroobrzędowcy mogli swobodnie wznosić cerkwie, wykonywać wszystkie zawody, w tym pracować w administracji państwowej. Zabronione pozostało jedynie prowadzenie działalności ukierunkowanej na pozyskanie nowych wyznawców, publiczne procesje i bicie w dzwony oraz wydawanie prasy religijnej. Na przełomie XIX i XX w. Rosyjski Kościół Prawosławny ponownie zażądał od cara, by ten prawnie usankcjonował represje wobec staroobrzędowców, w tym konfiskatę ich majątków i wychowywanie ich dzieci w wierze prawosławnej.

Po ogłoszeniu aktu tolerancyjnego

Wszelkie ograniczenia wobec staroobrzędowców zostały ostatecznie zniesione dekretem tolerancyjnym z 1905. Od tego samego roku w Rosji zaczęła wychodzić prasa starowiercza. W 1910 rangę głównego organu prasowego wszystkich staroobrzędowców niezależnie od kierunku przejęło pismo Staroobriadczeskaja Mysl' wydawane w Borowsku. Liczebność staroobrzędowców w Rosji przed upadkiem caratu jest przedmiotem dyskusji. Różni autorzy, bazując swoje szacunki na oficjalnych wykazach staroobrzędowców oraz na wynikach spisów ludności w Imperium Rosyjskim oceniają ją na 10 do 25 mln. Trudnością dla badaczy zagadnienia jest fakt, że część starowierców, w obawie przed represjami, nie przyznawała się do swojego wyznania. Spis ludności z 1897 wykazał liczbę 2 204 590 staroobrzędowców, co według Leonida Polakowa jest liczbą znacznie zaniżoną. W 1910 gazeta Russkoje Słowo oceniła ich liczebność na 50 mln. Staroobrzędowy publicysta I. Kiriłłow pisał o 12 mln swoich współwyznawców.

W ostatnich latach istnienia Imperium Rosyjskiego Rosyjski Kościół Prawosławny i staroobrzędowe związki wyznaniowe prowadziły otwarte polemiki i dyskusje. W 1913, w czasie ogólnopaństwowych uroczystości 300 lat panowania Romanowów, staroobrzędowcy przypominali, iż pierwsi Romanowowie kultywowali obrzędy, jakie zachowały ich wspólnoty. Twierdzili również, że to oni zachowali czysto rosyjską tradycję religijną, podczas gdy w Cerkwi urzędowej w różnych okresach pojawiały się wpływy obce. W miastach rosyjskich organizowano publiczne debaty między staroobrzędowcami i prawosławnymi. W 1913 takie wydarzenie w Rydze obserwowało 18 tys. starowierców i 50 tys. prawosławnych. Równocześnie rozwój nauki i techniki oraz zmiany obyczajowe miały pewien wpływ na społeczność staroobrzędową, m.in. na początku XX w., zwłaszcza wśród popowców, część mężczyzn zarzuciła tradycyjny obyczaj noszenia brody.

Klęski Rosji w I wojnie światowej ożywiły nastroje apokaliptyczne wśród starowierców. Pojawiły się wśród nich głosy, iż nadejście Antychrysta i drugie przyjście Chrystusa są bliskie.

W Rosji radzieckiej i ZSRR

Większość staroobrzędowców negatywnie przyjęła rewolucję październikową. Duchowni i wierni popowców czynnie poparli ruch Białych. Byli obecni w armii adm. Aleksandra Kołczaka, zaś ich wspólnoty miały na terenach kontrolowanych przez nią status równorzędny z parafiami prawosławnymi. Pismo Sibirski Staroobriadiec, wydawane w Barnaule, zaangażowało się w prowadzenie propagandy antybolszewickiej. Mimo to w pierwszych latach władzy bolszewickiej starowiercze związki wyznaniowe nie zostały poddane represjom porównywalnym z kampanią wymierzoną w Rosyjski Kościół Prawosławny. W 1922 Rosyjska Prawosławna Cerkiew Staroobrzędowa (hierarchia białokrynicka) zaapelowała do wiernych o zaakceptowanie władzy radzieckiej. Rok później wśród popowców doszło do rozłamu, gdy dwóch biskupów prawosławnych (Mikołaj (Pozdniew) i Stefan (Rastorgujew)) powołało do życia konkurencyjną wobec istniejących dotąd struktur Rosyjską Cerkiew Staroprawosławną. Według badań Władimira Boncza-Brujewicza w 1922 na terenie ZSRR przebywało 20 mln staroobrzędowców.

Kolektywizacja w ZSRR przyniosła staroobrzędowcom szczególne straty – wielu z nich było zamożnymi chłopami i zostało poddanych represjom jako kułacy. Starowiercy protestowali również przeciwko siłowemu przyłączeniu do kołchozów. W regionie Woroneża w 1929 przywódcy miejscowej wspólnoty zostali skazani za śmierć z tego powodu, zaś blisko dwa tysiące jej członków zostało skazanych na kary łagru. Do mniejszych buntów doszło na wschodniej Syberii. Starowiercy doszli do przekonania, że kołchozy są dziełem Antychrysta i należy bronić się przed nimi wszelkimi środkami. Kolektywizacja doprowadziła ponadto do zniszczenia tradycyjnych skupisk staroobrzędowych, ich rozproszenia, a w szerszym kontekście walki z każdą religią - do postępującej laicyzacji. Do upadku ZSRR liczba wyznawców "starej wiary" spadła do ok. trzech milionów. Równocześnie w Związku Radzieckim prowadzone były szeroko zakrojone badania kulturoznawcze, etnograficzne i historyczno-literackie nad tą wspólnotą.

Zmasowane prześladowania religijne prowadzone w latach 30. XX wieku w ZSRR sprawiły, że życie religijne starowierców zeszło do podziemia. Związki wyznaniowe popowców straciły wszystkich biskupów, skazanych na śmierć i straconych. W Moskwie funkcjonowała nielegalna szkoła lektorów i drukarnia. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 w społeczności tej na nowo pojawiły się nastroje apokaliptyczne. Kolportowane nielegalnie apele wzywały staroobrzędowców do dezercji z Armii Czerwonej i osiedlania się w lasach. W latach 1943-1947 władze radzieckie wykryły kilka tego typu tajnych kolonii w lasach Rosyjskiej FSRR, jeszcze w 1964 dwa takie osiedla odkryto na terenie Kazachskiej i Uzbeckiej SRR.

Po zakończeniu II wojny światowej liczba staroobrzędowców zamieszkujących w ZSRR wzrosła dzięki aneksji Litwy, Łotwy i Estonii, na terenie których żyły znaczne wspólnoty starowierskie (łącznie 200 tys. bezpopowców).

W 1971 Sobór Lokalny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, na wniosek metropolity leningradzkiego i nowogrodzkiego Nikodema, zdjął anatemę ze staroobrzędowców.

W Rosji po 1991