Stary Ratusz w Bydgoszczy - Polski Serwis Naukowy

Cegły ze starego ratusza – ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy

Fragment piwnic

Stary Ratusz Bydgoski – gotycko-renesansowy budynek zbudowany z przeznaczeniem na siedzibę władz miejskich Bydgoszczy, stojący na środku Starego Rynku w Bydgoszczy w latach 1515-1834.

W okresie staropolskim był obok zamku królewskiego najbardziej reprezentacyjnym świeckim budynkiem dawnej Bydgoszczy.

Wieża – w architekturze konstrukcja o wymiarach poprzecznych znacznie mniejszych od wysokości, pracująca jako wspornik utwierdzony w fundamencie, obciążony działaniem wiatru w kierunku poziomym oraz obciążeniem grawitacyjnym[1]. Wieże miały różne funkcje, szczególnie popularne były w architekturze średniowiecznej, przede wszystkim jako wieże obronne i kościelne – zarówno wolno stojące (kampanile, dzwonnice), jak i stanowiące część budynku kościoła. W średniowiecznym zamku występowała tzw. wieża ostatniej obrony (donżon).
Na ziemie polskie gotyk dotarł wraz z zakonami dominikańskim i franciszkańskim dopiero pod koniec pierwszej połowy XIII wieku. Pierwsze elementy nowego stylu są widoczne w budowanej z fundacji Iwona Odrowąża w latach 1226-1250 ceglanej bazylice św. Trójcy w Krakowie. W tym dominikańskim kościele, należącym do czasów późnoromańskich, wykonano ostrołukowe łęki międzynawowe. Kościoły dominikańskie i franciszkańskie, budowane w stylu wczesnogotyckim, charakteryzują się zgodnie z regułą zakonu prostotą formy i brakiem wież, witraży i bogatego wystroju. Zazwyczaj długie, prostokątnie prezbiterium, przeznaczone dla zakonników przykrywano krzyżowo-żebrowymi sklepieniami. Korpus oddzielony przez lektorium przykrywano stropem lub otwartą więźbą dachową. Powstają także nieliczne budowle cysterskie. Za najwcześniejszą budowlę w stylu gotyckim w Polsce uważa się kaplicę św. Jadwigi w Trzebnicy (1268-1269), przy kościele św. Bartłomieja w klasztorze cysterek. Kaplica została przebudowana z wcześniejszej, romańskiej kaplicy i połączoną z kościołem wczesnogotyckim portalem. Forma gotyckich kościołów jest znacznie bardziej zróżnicowana niż obiektów powstających w okresie romańskim. Ciekawe obiekty, w dwóch różnych odmianach regionalnych stylu, powstały w Lubiążu, Kamieńcu Ząbkowickim i Henrykowie oraz w Oliwie, Pelplinie i Koronowie.

Historia

Ratusz zbudowano wkrótce po lokacji miasta przez Kazimierza Wielkiego w 1346 r. Wzniesiono go na środku rynku, jak w większości miast średniowiecznych. Pierwotny budynek ratusza był prawdopodobnie drewniany. Po jego spaleniu w trakcie ogólnego pożaru miasta w roku 1425 (spłonął wtedy również kościół farny, jak również większość zabudowy), w XV w. zbudowano budynek murowany w stylu gotyckim. Ta budowla spłonęła z kolei w 1511 r. w czasie pożaru miasta.

Kolegium Jezuitów w Bydgoszczy – placówka jezuitów istniejąca w latach 1619-1781 w Bydgoszczy, prowadząca szkołę średnią oraz działalność misyjną i kulturalną w mieście i okolicy (Kujawy, Krajna, Kaszuby).
Wojciech Łochowski (zm. 1651) - rajca miejski (1634-35), burmistrz (1636-37) i kronikarz miasta Bydgoszczy, pochodzący z bydgoskiej rodziny kupców zbożowych (syn Jana (zm. 1630) i Anny Parkuzzi z zasymilizowanej włoskiej rodziny).

W 1515 r. zaczęto budować nowy, reprezentacyjny budynek ratusza wg projektu mistrza Jana z Gdańska. Budowniczy przedwcześnie zmarł, przez co budowa postępowała z problemami.

Wojciech Łochowski – ówczesny radca miejski pozostawił taki opis ratusza w 1636 r.: „Całe miasto jest murem opasane, ma wysoka wieżę na czele rynku, roku 1600 kształtnie postawioną i ratusz ozdobnie murowany. Domy murowane, dachówką pokryte i wytrysk wody na rynku kształtnie urządzony”.

Po wojnach szwedzkich znacznie pogorszył się stan techniczny budynku. W 1671-1675 r. napisano, że wieża ratusza była już „niebezpieczna i do upadku bardzo skłonna”. W 1708 r. ratusz spłonął. W 1753 r. budynek był już tak bardzo zdewastowany, że władze miejskie były zmuszone przenieść siedzibę do budynku narożnego przy ul. Farnej obok ówczesnego kościoła jezuitów.

Erik Jönson Dahlbergh (ur. 10 października 1625 w Sztokholmie, zm. 16 marca 1703 w Sztokholmie) – szwedzki marszałek polny, urzędnik, dyplomata, oficer, historyk, kartograf, artylerzysta, inżynier wojskowy, baron a następnie hrabia, gubernator, budowniczy, polityk, podróżnik, architekt oraz rysownik.
Jatki – miejsce, gdzie w średniowieczu sprzedawano mięso z uboju. Jatki powstawały od końca XII wieku wraz z wykształceniem się specjalizacji handlowej. Były to kramy rzeźnicze zwane z łaciny macellum lub mensa carnifiucium (ława rzeźnicza). Być może początkowo były ruchomymi budami, na co wskazywałaby najprawdopodobniej polska nazwa, której rdzeń ja ma związek z jachać - jechać.

W latach 1756–1758 r. spalona wieża została obniżona i nakryta ołowianym daszkiem. W opuszczonym gmachu piwnice i sale były wydzierżawione na różne cele handlowe i usługowe, służąc jeszcze po przejęciu miasta przez władze pruskie w 1772 r.

Na poddaszu ratusza w latach 1776–1787 odbywały się nabożeństwa gminy ewangelickiej (do czasu, aż w 1787 r. ukończono budowę pierwszego kościoła ewangelickiego w Bydgoszczy przy ul. Podwale).

W 1830 r. władze pruskie przystąpiły do rozbiórki ruin ratusza. Prace rozbiórkowe ukończono w 1834 r. Wówczas zapadła się w tym miejscu część rynku i ukazały się podziemne sklepienia, gdzie znaleziono broń białą i łańcuchy. Do ratusza prowadziło podobno wtedy kilka ganków podziemnych, np do zamku, kościoła jezuitów, w kierunku ul. Długiej, do klasztoru karmelitów za rzekę Brdę. W latach 1862-1919 i 1940-1945 w miejscu Ratusza stał pomnik króla Prus Fryderyka II Wielkiego.

W okresie tym Bydgoszcz była grodem strażniczym (1030-1238), potem kasztelańskim (od 1238) i przejściowo książęcym (1314-1323). Nie omijały ją wydarzenia polityczne związane z polityką Piastów w okresie rozbicia dzielnicowego oraz wojny polsko-krzyżackie (1308-1309 i 1327-1332). Na początku XIV wieku można mówić o Bydgoszczy jako przedlokacyjnym ośrodku miejskim (oppidum).
Kościół Karmelitów pw. Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) – historyczny, nieistniejący kościół położony w Bydgoszczy na placu Teatralnym.

Obecnie pod płytą Starego Rynku znajdują się jedynie fundamenty ratusza. W maju 2010 r. w związku z planowaną przebudową płyty rynku przeprowadzono badania archeologiczne. Podczas wykopalisk wykryto dobrze zachowane fundamenty ratusza, wieży oraz kramów kupieckich. Dodatkowo odkryto ślady osadnictwa z przedlokacyjnego okresu historii miasta: m.in. z XII wieku oraz z okresu kultury pomorskiej (II-III wiek p.n.e.)

Wójt (niem. Vogt, łac. advocatus) – urzędnik, pełniący funkcję organu wykonawczego gminy obok burmistrza i prezydenta miasta, wykonujący uchwały rady gminy i zadania gminy określone przepisami prawa.
Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)