Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu

Stary kościół ewangelicki w Grudziądzu - późnobarokowo-klasycystyczna świątynia na Rynku, zbudowana pod koniec XVIII w., rozebrana w końcu wieku XIX.

Wpływy reformacji w Grudziądzu, nasilające się od 1524 roku, doprowadziły do odejścia od katolicyzmu większości mieszkańców i zorganizowania parafii ewangelickiej (luterańskiej) w roku 1563, co zatwierdził przywilej króla Zygmunta Augusta w 1569 r. Protestanci uzyskali prawo odprawiania nabożeństw w farze, którą wkrótce przejęli do wyłącznego użytkowania, w kościele szpitalnym Św. Ducha i w kaplicy św. Jerzego za murami. Już w 1598 r. musieli zwrócić oba kościoły katolikom. Przez kilka lat nabożeństwa były odprawiane w kaplicy zamkowej, potem w Lwim Spichrzu i znowu w kościele Św. Ducha (w międzyczasie kaplica na przedmieściu uległa zniszczeniu). Od 1624 r. do XVIII w. nabożeństwa odprawiano w sali w ratuszu, który w 1632 r. otrzymał wieżę (ale używanie dzwonów do celów religijnych zostało zakazane przez biskupa chełmińskiego, podobnie samo odprawianie nabożeństw również natrafiało na przeszkody), obok którego mieściła się też szkoła miejska. Podczas Potopu szwedzkiego w latach 1656-1659 ewangelicy ponownie zajęli pozbawiony duchownych kościół farny św. Mikołaja. Po spaleniu ratusza podczas odbijania miasta z rąk Szwedów, gmach został odbudowany i kaplica zyskała bogaty wystrój wewnętrzny, wykonany z fundacji wiernych.

Pierwszy rozbiór Polski – nastąpił w roku 1772, pierwszy z trzech rozbiorów Polski, do których doszło pod koniec XVIII wieku. Dokonany drogą cesji terytorium I Rzeczypospolitej przez Prusy, Austrię (a właściwie Imperium Habsburgów) i Rosję.

Klasycyzm (z łac. classicus – doskonały, pierwszorzędny, wzorowy, wyuczony) – styl w muzyce, sztuce, literaturze oraz architekturze odwołujący się do kultury starożytnych Rzymian, Greków oraz Żydów. Styl ten nawiązywał głównie do antyku. W Europie tzw. "powrót do źródeł" (klasycznych) pojawił się już w renesansie - jako odrodzeniu kultury wielkiego Rzymu. Jako styl dominujący epoki wpływał na kształt innych nurtów kulturowych okresu jak Barok, Rokoko, Manieryzm. Trwał do końca wieku XVIII, w niektórych krajach do lat 30. następnego stulecia, a nawet dłużej. Zmodyfikowany klasycyzm przeradzał się czasem w eklektyzm końca XIX wieku. Klasycyzm jako styl panował w epoce oświecenia. Najpełniejszy rozkwit klasycyzmu nastąpił w I poł. XVIII wieku. W dziedzinie literatury swoisty kres klasycyzmu przyniosła walka klasyków z romantykami.

Po zajęciu miasta przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski w 1772 r., w latach 1783-1784 we wschodniej części Rynku obok ratusza wzniesiono pod nadzorem skarbnika miejskiego Pegelowa kościół ewangelicki, służący parafii miejskiej i - do 1823 r. na potrzeby wojska. Uroczyste poświęcenie miało miejsce 23 stycznia 1785 r. Do początków XIX w. oprócz głównych niemieckich, odbywały się ponadto nabożeństwa dla polskiej mniejszości wyznawców.

Potop szwedzki – szwedzki najazd na Polskę w 1655 w czasie II wojny północnej (1655–1660). Formalnie zakończył go pokój w Oliwie zawarty w 1660. Wojna ta, prowadzona była nie tylko przez Szwecję, w czasie wojny zmieniały się zarówno sojusze, jak i siły obu stron. Była ona kontynuacją wcześniejszych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, miała także swoje korzenie w sporze o tron Szwecji zapoczątkowanym jeszcze przez króla Zygmunta III Wazę. Potop szwedzki pokazał słabość Rzeczypospolitej, gdyż szwedzkie sukcesy możliwe były m.in. dzięki współpracy samych Polaków, którymi kierowały różne motywy. Choć ostatecznie najeźdźcy zostali wyparci z kraju, to koszt zawartych układów był wysoki, a zniszczenia materialne i kulturowe są widoczne do dziś[potrzebne źródło].

Starogród – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Chełmno. Miejscowość dzieli się na dwa sołectwa: Starogród Górny i Starogród Dolny.

Znaczne fundusze na budowę przeznaczył król Fryderyk II i dlatego świątynię nazywano kościołem Fryderykowskim (niem. Friedrichskirche). Była to stosunkowo wysoka budowla salowa, kryta trójspadowym dachem, początkowo bez wieży. Skromna trójosiowa fasada z trójkątnym szczytem była zwrócona w stronę południową. Tynkowane elewacje o oszczędnej dekoracji pilastrowej ożywiały wysokie prostokątne okna. Wewnątrz na niedużej powierzchni, w tym na - zapewne dwukondygnacyjnych - emporach stłoczonych było około 600 miejsc siedzących. Rychło po ukończeniu budowy okazało się, że prace zostały wykonane w wadliwy sposób, co wymagało stałych napraw, ale było charakterystyczną cechą fryderycjańskich domów modlitwy masowo wznoszonych w końcu XVIII w. na zajętych terenach. Zresztą, kościół grudziądzki należał wśród nich do korzystnie wyróżniających się szatą zewnętrzną.

Reformacja – ruch religijny i społeczny zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku, mający na celu odnowę chrześcijaństwa. Był reakcją na negatywne zjawiska, które miały miejsce w katolickiej hierarchii kościelnej, a także stanowił opozycję do katolickiej doktryny dogmatycznej. Podwaliny pod wystąpienie Marcina Lutra położyła działalność Jana Husa na początku XV wieku – ruch husycki (husyci) odegrał ważną rolę w rozwoju reformacji.

Kościół farny (fara, niem. Pfarrei, Pfarrkirche) - dawne określenie nadawane miejskiemu kościołowi parafialnemu, mające tradycję średniowieczną. Fary budowano najczęściej w bezpośrednim sąsiedztwie rynku.

Nieco później dodano niską drewnianą wieżyczkę z zegarem przeniesionym z rozebranego pałacu biskupiego w Starogrodzie Chełmińskim i z 4 dzwonami. W latach 1830-1832 prowadzono zbiórkę pieniędzy na nowe organy, w 1844 r. obraz ołtarzowy namalował nauczyciel rysunku Dreetz, a w 1884 r. umieszczono następny, malowany przez popularnego artystę grudziądzkiego Gustava Breuninga. Przejęty z kaplicy w ratuszu obraz Sąd Ostateczny od 1900 r. znajduje się w zbiorach muzeum.

Zygmunt II August (lit. Žygimantas Augustas, białorus. Жыгімонт Аўгуст), (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie – zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – od 1543 wielki książę litewski, od 1548 król Polski, od 1569 władca zjednoczonego państwa – Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Kanał Trynka - jest ciekiem sztucznym o długości 10 km i powierzchni zlewni 23 km². Swój początek bierze z Osy w miejscowości Kłódka. Ciek przepływa przez Jezioro Tarpno i uchodzi do Wisły w granicach miasta Grudziądza.

Już od 1841 prowadzono starania o wybudowanie większego kościoła. Jak bardzo było to uzasadnione, świadczy tragedia, jaka rozegrała się 7 czerwca 1861 r., gdy wskutek przypadkowego wybuchu paniki podczas nabożeństwa życie straciło kilkanaście osób. Dopiero w 1881 r. zakupiono obszerną parcelę poza Starym Miastem, przy obecnej ul. Mickiewicza nad Trynką, co zresztą jeszcze w XVIII w. proponował Fryderyk Wielki, lecz wbrew jego woli wierni wtedy wybrali lokalizację bardziej prestiżową, lecz kłopotliwą. Już w 1889 zbudowano plebanię, a w końcu nowy duży kościół (1896-1898), do dziś istniejący, lecz obecnie służący katolikom. Ostatnie nabożeństwo w kościele na Rynku odprawiono w czerwcu 1898 r., wyposażenie uległo rozproszeniu, a rok później zdecydowano się na rozbiórkę starej świątyni, po której nie pozostał żaden ślad.

Luteranizm – doktryna teologiczna i chrześcijański ruch reformacyjny, zapoczątkowany przez Marcina Lutra w XVI wieku (za datę jego rozpoczęcia uważa się rok 1517). Stanowi jeden z nurtów protestantyzmu i ewangelicyzmu.

Bibliografia

Jerzy Domasłowski, Parafia Ewangelicko-Augsburska św. Jana w Grudziądzu, Poznań, Cogito, 2003, ISBN 83-918467-0-9