Stawiski - Polski Serwis Naukowy

Widok na kościół od strony rynku

Stawiski – miasto w woj. podlaskim, w powiecie kolneńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Stawiski. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. łomżyńskiego.

Miasto jest położone nad rzeką Dzierzbią.

Według danych na dzień 31 grudnia 2004, miasto miało 2417 mieszkańców.

Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) - do 31 grudnia 2010 roku Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków (KOBiDZ) - z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 9 na terenie Łazienek Królewskich – instytucja kultury utworzona w 2002 poprzez połączenie Ośrodka Dokumentacji Zabytków i Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. NID podlega Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego i posiada Oddziały Terenowe w miastach wojewódzkich (oprócz Bydgoszczy i Gorzowa Wielkopolskiego) oraz Pracownie Terenowe w Trzebinach, Zamościu oraz Park Mużakowski w Łęknicy.
Zakon Braci Mniejszych (łac. Ordo Fratrum Minorum, pot. franciszkanie) – katolicka wspólnota zakonna z grupy zakonów żebrzących. Założona w 1209 przez św. Franciszka z Asyżu. Zakon ten w 1517 r. na mocy bulli Ite et vos ad vineam meam został podzielony na Zakon Braci Mniejszych zwanych Obserwantami, oraz Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych. W 1619 r. pełną niezależność uzyskała trzecia gałąź: Zakon Braci Mniejszych Kapucynów. Wszystkie trzy zakony są oparte na tej samej regule, napisanej przez św. Franciszka i zatwierdzonej przez papieża Honoriusza III 29 listopada 1223 r. Posiadają wspólne dziedzictwo historyczne i duchowe. Różne konstytucje oraz przełożeni stanowią jednakże o ich odrębności prawnej.

W miejscowości znajduje się kościół, który jest siedzibą parafii św. Antoniego Padewskiego. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Jedwabne.

Historia

Pierwotnie wieś, założona przez Kurzątków herbu Awdaniec, którzy w latach 1407-1411 otrzymali puszczańskie włóki nad Dzierzbią. Wieś istniała jeszcze przed rokiem 1426. Należała ona do różnych właścicieli. Kolejno do: Radzanowskich, Niszczyckich, Grabowieckich, Wegierskich, Zamoyskich herbu Grzymała, Skrodzkich, ponownie Zamoyskich, Drozdowskich, Karukowskich, Bikowskich i wreszcie w XX w. - Kisielnickich.

Augustów (lit. Augustavas ros. Августов) – miasto w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim. W latach 1975-1998 administracyjnie należało do województwa suwalskiego. Miasto jest także siedzibą władz wiejskiej gminy Augustów.
Grajewo – miasto i gmina w województwie podlaskim, nad rzeką Ełk. Od 1 stycznia 1999 roku jest stolicą powiatu grajewskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa łomżyńskiego. Według danych z 31 grudnia 2008 miasto liczyło 22 309 mieszkańców.

Staraniem Fortunata Zamoyskiego około 1688 r. uzyskała prawa miejskie. Wprowadzona wówczas zmiana nazwy na Fortunatowo nie utrzymała się. W latach 1870-1921 Stawiski nie posiadały praw miejskich.

Ośrodkiem rozplanowania miasta jest trapezoidalny rynek, który pierwotnie był placem targowym u zbiegu dróg z Łomży i Wizny. Przez zachodnią pierzeję rynku przebiegała szosa Warszawa-Suwałki. Jest to dawny trakt handlowy, stanowiący oś układu urbanistycznego. Południową zabudowę przyrynkową wypełnia kościół i dawny klasztor franciszkanów, sprowadzonych do Stawisk w 1688 r. Na południe od rynku znajduje się zespół budynków stacji pocztowej z 1828 roku. W południowo-zachodniej części miasta mieściła się murowana synagoga wzmiankowana w 1739 r., zburzona w 1942 roku. W budynku synagogi mieści się dziś kino i remiza strażacka. Zniszczeniu uległ również kirkut, położony za miastem. Nagrobki i sarkofagi usytuowane na niewielkim wzniesieniu przed wjazdem do miasteczka, pozapadały się w ziemię i pozarastały. W pobliżu szosy w stronę Łomży na terenie dawnego cmentarzyska, zwanego Mogiłki znajduje się grodzisko. Informuje o tym przydrożna płyta.

Adam Bernard Mickiewicz , zm. , a nawet za jednego z największych na skalę . Określany też przez innych, jako poeta przeobrażeń oraz bard słowiański. Członek , zarówno w ojczyźnie jak i w Europie zachodniej porównywany do . W okresie pobytu w Paryżu był wykładowcą literatury słowiańskiej w Collège de France. Znany przede wszystkim jako autor ballad, powieści poetyckich, dramatu Dziady oraz epopei narodowej Pan Tadeusz uznawanej za ostatni wielki epos kultury szlacheckiej w Rzeczpospolitej Obojga Narodów.
Cmentarz żydowski w Stawiskach – kirkut mieści się przy ulicy Łomżyńskiej. Położony jest na niewielkim wzniesieniu, około 250 metrów od drogi z Łomży do Stawisk, powierzchnia nekropolii około 3,08 hektarów. Założony na planie prostokąta, wzdłuż granic widoczne są ślady wału ziemnego oraz szczątki kamiennego ogrodzenia. Układ przestrzenny kirkutu jest zatarty. Zachowało się kilkanaście nagrobków.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1788 r. i ukończono go w latach 1813-18 z wyjątkiem wież. Otwarty w 1822 r. W 1927 roku dobudowano wieże. Zostały zniszczone w czasie II wojny światowej i odbudowane w latach 1951-52. Kościół późnobarokowy, bazylikowy, trójnawowy. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z końca XVII w., zasuwany obrazem św. Józefa z I poł. XIX w. W zwieńczeniu widoczna jest płaskorzeźba Chrystusa. Po bokach stoją rzeźby św. Piotra i Pawła z 1954 r. Ołtarze boczne wykonane w I poł. XVIII w., a przebudowane w obecnym stuleciu. W kościele istnieje nagrobek Stanisława Kisielnickiego, klasycystyczny wykonany z gipsu w 1869 r.

II wojna światowa – największy konflikt zbrojny w historii świata, trwający od 1 września 1939 do 2 września 1945 (w Europie do 8 maja 1945), obejmujący zasięgiem działań wojennych prawie całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany. Niektóre epizody wojny rozgrywały się nawet w Arktyce i Ameryce Północnej. Poza większością państw europejskich i ich koloniami, brały w niej udział państwa Ameryki Północnej i Ameryki Południowej oraz Azji. Głównymi stronami konfliktu były państwa osi i państwa koalicji antyhitlerowskiej (alianci).
Gips − nazwa pochodzi od gr. gypsos (γύψος) (łac. gypsum) oznaczającego czynność gipsowania, a także kredę lub cement. Nazwa ta obejmuje dwa pokrewne pojęcia:

Klasztor, obecnie plebania, został zbudowany w 1791 r. przez franciszkanów. Zostali oni usunięci ze Stawisk w 1867 r. za poparcie powstania styczniowego. Połowę budynku klasztornego przekształcono i przeznaczono na cele świeckie. Początkowo mieściły się w nim koszary, potem szkoła, a około 1935 r. przerobiono kilka cel piętra na salę teatralną. Wyburzono łącznik między klasztorem a kościołem.

Gmina Stawiski to gmina miejsko-wiejska w województwie podlaskim, w powiecie kolneńskim. W latach 1975-1998 gmina położona była w województwie łomżyńskim.
Miasto (od prasłow. *městьce, *mě́sto "miejsce", łac. civitas) – historycznie ukształtowana jednostka osadnicza charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych, ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach) prowadzącą specyficzny miejski styl życia.

Na pamiątkę walki o odzyskanie niepodległości w 1918 r. i walk w 1920 roku, wystawiono w 1924 r. na rynku, na cementowym cokole wizerunek Orła Białego rwącego się do lotu.

W czasie II wojny światowej na terenie miasta istniało getto żydowskie.

12 grudnia 1882 r. urodził się w Stawiskach Akiba Rubinstein, jeden z najwybitniejszych szachistów świata. W latach dwudziestych przeniósł się do Brukseli, gdzie zmarł 14 marca 1961 r.

W czasie Powstania Kościuszkowskiego, 1-2 lipca 1794 r. gen. A. Karwowski zorganizował obóz wojsk powstańczych, a następnie starł się z Prusakami pod Lachowem. Stawiski w 1812 r. strawił pożar. Odbudowane miasto stało się ośrodkiem słynącym z wyrobu kożuchów, sukna i kapeluszy. Czynne były również garbarnie i farbiarnie. Ponownie Stawiski zostały spalone w lipcu 1915 r. w czasie walk wojsk rosyjskich i pruskich. Pod Stawiskami stoczono bitwę z bolszewikami w lipcu 1920 r. W czasie II wojny światowej aktywnie działała placówka AK pod dowództwem kpt. Władysława Steczkowskiego "Biały Orzeł"

Aleja (franc. allée – droga) – reprezentacyjna ulica w mieście lub utwardzona droga piesza w parku lub lesie, wysadzana po obu stronach drzewami i krzewami; czasem też droga pomiędzy równoległymi szeregami fontann lub rzeźb. Może pełnić funkcję promenady lub bulwaru.
Abdank (Abdaniec, Abdanek, Abdank, Avdank, Awdancz, Awdaniec, Białkotka, Biłkotka, Czelejów, Habdaniec, Habdank, Haudaniec, Hawdaniec, Hebdank,Łąkotka, Łękawa, Łękawica, Skuba, Szczedrzyk) – polski herb szlachecki używany przez ród Awdańców.

Zabytki

Brama Kisielnickich

Teren części miasta, nr rej.: 112 z 29 kwietnia 1958.

Zespół klasztorny franciszkanów, XVII-XIX w.:

kościół ob. parafialny pw. św. Antoniego, XVII/XVIII w., 1790-XIX w., 1951-52, nr rej.: 110 z 6 marca 1958;

klasztor, ob. plebania, XVII/XVIII w., 1788, nr rej.: 111 z 30 kwietnia 1958.

Cmentarz rzymskokatolicki, nieczynny, za miastem, 2 połowa XIX w., nr rej.: 329 z 14 września 1987.

Cmentarz żydowski, 1 połowa XIX w., nr rej.: 375 z 2 sierpnia 1988.

Cmentarz żydowski z okresu II wojny światowej, w lesie „Płaszczatka”, nr rej.: 426 z 31 grudnia 1991.

Park dworski z układem alejowym oraz aleja lipowa wzdłuż granicy parku, przy drodze Łomża – Grajewo, XIX w., nr rej.: 75 z 29 kwietnia 1980 oraz 176 z 21 lipca 1981.

Zespół poczty, ul. Łomżynska 21, 2 ćwierć XIX w., nr rej.: A-290 z 18 czerwca 1987:

poczta (budynek główny),

wozownia,

stajnia.

Nowogród – miasto w woj. podlaskim, w powiecie łomżyńskim, nad Narwią, ok. 15 km od Łomży. Jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Nowogród. Wprawdzie dzisiejszy Nowogród położony jest na wzgórzu, jednak pierwotnie miasto zlokalizowane było u zbiegu rzek Narwi i Pisy, które dziś stanowią szlaki spływów kajakowych, łącząc dorzecze Wisły z Wielkimi Jeziorami Mazurskimi.
Synagoga, bożnica, bóżnica (z gr. συναγωγή synagoge: "zgromadzenie, miejsce zebrań") – żydowski dom modlitwy, miejsce zebrań religijnych i społecznych gminy żydowskiej.

czytaj dalej: [2], [3]

w oparciu o Wikipedię (licencja GFDL, CC-BY-SA 3.0, autorzy, historia, edycja)