Stefan Pierwszy Koronowany – również Stefan Nemanicz (serb. Стефан Првовенчани albo Немањић, Stefan Prvovenčani, albo Nemanjić; ur. ok. 1165, zm. 24 września 1227), syn Stefana Nemanii, od 1196 roku wielki żupan Serbii, od 1217 król Serbów. Święty Serbskiego Kościoła Prawosławnego, autor dzieła Żywot św. Simeona.

Po objęciu władzy w 1196 roku musiał przeciwstawić się starszemu bratu – Wukanowi, który domagał się tronu wielkożupańskiego dla siebie. Pokonany przez połączone siły brata i króla węgierskiego, zbiegł w 1203 roku do Bułgarii, gdzie za cenę oddania Bułgarii Niszu, uzyskał pomoc potrzebną do odzyskania tronu. Po rozpadzie Cesarstwa Bizantyńskiego w wyniku IV krucjaty w 1204 roku zręcznie zmieniał sojusze, utrzymując niezależność swego państwa. W 1217 roku za zgodą papieża koronował się na króla Serbii. W 1219 roku za zgodą patriarchy nicejskiego doprowadził do uniezależnienia Kościoła serbskiego, tworząc autokefaliczne arcybiskupstwo serbskie. Pod koniec życia złożył śluby zakonne. Serbski Kościół Prawosławny czci go jako świętego.

Wczesne lata

Stefan Nemanicz urodził się około 1165 roku jako drugi syn Stefana Nemanii i jego żony Anny. W 1183 roku Stefan Nemania opanował dalmatyńskie wybrzeże stanowiące pozostałość Królestwa Zety i osadził na tronie w Skadarze swego najstarszego syna Wukana jako tytularnego króla. W 1191 roku po opanowaniu Humu osadził na tronie humskim najmłodszego Rastka (znanego lepiej pod przyjętym później zakonnym imieniem Sawy). W 1190 roku w wyniku klęski w bitwie z Bizantyńczykami, poniesionej nad Morawą, Stefan Nemania utracił ziemie zdobyte rok wcześniej na Cesarstwie Bizantyńskim i był zmuszony podpisać traktat pokojowy, w którym wprawdzie tracił krótkotrwałą zdobycz, ale jednocześnie uzyskiwał potwierdzenie niezależności swego państwa. Przypieczętowaniem zawartego wówczas pokoju stał się ślub jego syna, Stefana Nemanicza z siostrzenicą cesarza Izaaka II Angelosa, Eudoksją Angeliną. Stefan Nemanicz został przy okazji ślubu obdarzony wysokim tytułem bizantyńskim sebastokratora, który w zamierzeniu Bizantyńczyków miał wskazywać na zwierzchnictwo Cesarstwa nad państwem serbskim.

Objęcie władzy

W kwietniu 1195 roku ojciec Eudoksji Aleksy III Angelos obalił swego brata Izaaka i objął władzę w Cesarstwie Bizantyńskim. Stefan Nemanicz awansował tym samym do rangi zięcia cesarskiego. Stefan Nemania, który od pewnego czasu nosił się z zamiarem obrania drogi zakonnej, skorzystał z tej sytuacji. Na wiosnę 1196 roku zrzekł się władzy i przekazał tron wielkożupański Stefanowi Nemaniczowi, którego związek poprzez żonę Eudoksję z dworem bizantyńskim, jak się zdawało, dawał większą gwarancję stabilności państwa. Najstarszemu Wukanowi przydzielił Raszkę i usunął się do klasztoru w Studenicy. Rok później przeniósł się na grecką górę Atos, gdzie zmarł w 1200 roku. Rozgoryczony pominięciem przez ojca jego praw do tronu Wukan rozpoczął zabiegi na Węgrzech i w Rzymie zmierzające do przejęcia władzy w państwie. Sytuacja Stefana Nemanicza zaczęła się gwałtownie pogarszać w związku z szybko postępującym upadkiem potęgi jego głównego sojusznika – Bizancjum. Podjęta przez cesarza niemieckiego Henryka VI próba inwazji obnażyła słabość wschodniego cesarstwa na arenie międzynarodowej, w ślad za tym poszły rebelie wewnętrzne, a od północy skutecznie zaatakował ziemie cesarstwa nowy car bułgarski Kałojan. W tej sytuacji Stefan Nemanicz zdecydował się oddalić swą bizantyńską żonę i poszukać zbliżenia ze wschodzącą potęgą Wenecji, a poprzez nią z Rzymem. Wukan ubiegł jednak brata. Wiosną 1202 przy pomocy sił węgierskiego króla Emeryka zaatakował ziemie Stefana Nemanicza. Jeszcze w 1202 roku wojna zakończyła się zwycięstwem Wukana. Stefan Nemanicz zbiegł na dwór cara Kałojana. Król węgierski Emeryk zaatakował ziemie bułgarskie zdobywając przejściowo Belgrad i Braniczewo. Ostatecznie jednak Kałojan odzyskał utracone ziemie, a następnie najechał ziemie serbskie, gdzie pomógł odzyskać tron wielkożupański Stefanowi Nemaniczowi. W zamian za udzieloną pomoc Nemanicz przekazał Bułgarii Nisz wraz rejonem wokół niego.