Kościół Świętych Piotra i Pawła (widok od strony wschodniej)

Zespół klasztorny, pozostałości zniszczonego kościoła

Stary cmentarz

Ślady po kulach z czasów II wojny światowej na jednych z domów w Stopnicy

Stopnica (dawniej Stobnica) – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie buskim, siedziba gminy Stopnica. W latach 1362-1870 miasto.

Położenie

Miejscowość położona jest na Garbie Pińczowskim, około 15 km na wschód od Buska-Zdroju. Znajduje się na granicy Ponidzia i regionu staszowsko-szydłowskiego. Przepływa przez nią rzeka Stopniczanka, wpadająca w Sanicę, by dalej połączyć się z Wisłą. Stopnica jest węzłem drogowym na trasie drogi krajowej nr 73, z którą krzyżują się tu drogi wojewódzkie nr 756 i 757.

Przez wieś przechodzi zielony szlak turystyczny z Wiślicy do Grochowisk.

Historia

W XI i XII wieku prawdopodobnie istniał tutaj warowny gród. Pierwsze wzmianki o Stopnicy, zwanej wówczas Stobnicą, pochodzą z XII wieku. Według "Roczników" Jana Długosza, w 1103 r. stopnicki kanonik i proboszcz Baldwin powołany został na biskupstwo krakowskie. W 1275 r. książę Bolesław Wstydliwy wydał w Stopnicy przywilej dla klasztoru w Wąchocku.

Toponimia

O pochodzeniu nazwy miasteczka krążą legendy. Według nich za panowania króla Władysława Łokietka okoliczne wzgórza porastały nieprzebyte lasy w których chronili się zbójnicy, niszcząc i rabując okoliczne wsie i zamki. Król postanowił położyć kres temu procederowi. Zebrawszy wojsko urządził obławę. W sukurs wojskom królewskim przyszła zimowa pora. Po śladach stóp pozostawianych na śniegu doszły one do lochów, gdzie mieściły się kryjówki zbójeckie. Jako wotum za uwolnienie okolicy od band zbójeckich u wejścia do lochów król ufundował w 1326 roku kaplicę św. Anny, a miejscowość otrzymała nazwę Stopnica, na pamiątkę owych stóp.

Emerytowany dyrektor szkoły podstawowej w Stopnicy, mgr Marian Ziętarski w czasie jednej ze swoich prelekcji wywiódł nazwę miasta od hodowli ryb zwanych stopnikami. Miały być one hodowane w ogrodowych stawach rybnych, istniejących w miejscu obecnej ul. Stawy. Ta piękna legenda o pochodzeniu nazwy miejscowości, jak i hipoteza M. Ziętarskiego raczej nie mają nic wspólnego z rzeczywistością, gdyż wyklucza je inna niż obecnie nazwa, która pierwotnie brzmiała „Stobnica”.

Stanisław Rospond wywodzi nazwę od prasłowiańskiej podstawy topograficznej „stobБ” oznaczającej słup oraz ogrodzenie z łat. Według niego w późniejszych wiekach była ona niezrozumiała dla szerokich rzesz ludności i dlatego skojarzono „Stobnicę” ze „stopą” i od niej wzięła się dzisiejsza nazwa „Stopnica”. Danuta Kopertowska z kieleckiej WSP (obecnie Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach) wywodzi nazwę od morfemu wodnego „stob”. Podobnie Kazimierz Rymut nazwę bierze od rdzenia „stob” znanego z nazw wodnych oraz imion osad położonych nad wodą i na mokradłach. Wersje podane przez D. Kopertowską i K. Rymuta są najbardziej prawdopodobne, jeśli zważymy, że pierwotna Stopnica leżała nie tak jak obecnie na wzgórzu (punkt centralny), ale w miejscu obecnego zamku, a wcześniej gródka, które były nizinnymi miejscami obronnymi wśród rozlewisk i bagnisk nieregulowanej i kapryśnej naówczas rzeki Stopniczanki. Z czasem nazwa pierwotna na skutek potocznej mowy, która nazwy pisane przez „b” lubi przekręcić na „p”, zaczęła być zastępowana przez „Stopnicę”. Wtedy też zapewne do nowej nazwy wykreowano legendę o jej pochodzeniu od śladów stóp pozostawionych przez rozbójników.

Prawa miejskie i przywileje

W roku 1362 król Kazimierz Wielki nadał Stopnicy prawa miejskie, średzkie. Na rozkaz króla, w mieście wybudowano murowany, gotycki kościół, w miejsce dawnego drewnianego, szpital, oraz obronny zamek. W 1498 roku Jan Olbracht potwierdził przywilej Kazimierza Wielkiego.

Miasto otrzymało liczne przywileje od władców z dynastii Jagiellonów, których spis okazał w 1562 r. Marcin Zborowski przy lustracji miasta. Były wśród nich przywileje z lat 1410, 1439, 1442, 1444, 1445, 1487 i 1520. W czasach Zygmunta Augusta proboszczem był tu ks. Piotr Arcichowski herbu Grabie, który miał także godność kanonika krakowskiego, pełniąc również funkcje sekretarza króla i referendarza koronnego.

Z miasta tego pochodził Jan ze Stobnicy (ok. 1470-1530) – profesor Akademii Krakowskiej, filozof, przyrodnik i geograf.

W okresie od XV do XVIII wieku miasto było starostwem niegrodowym. W XVI wieku, Stopnica przejściowo była ośrodkiem kalwinizmu. Zbór kalwiński urządzony został w Stopnicy, przez jednego z jej starostów, Marcina Zborowskiego, wojewodę kaliskiego około 1551 roku. Jednak już pod koniec XVI wieku było tu zaledwie dwóch kalwinistów, uczęszczających na msze do pobliskiej Oleśnicy.

Czasy I Rzeczypospolitej

1649 r. Jan Kazimierz potwierdził dla Stobnicy prawo miejskie niemieckie, polecił odbywanie sądów w mieście 2 razy w tygodniu oraz zakazał Żydom mieszkać w pobliżu kościoła i rynku. Były to jednak ostatnie lata pomyślnego rozwoju i wspaniałej egzystencji tego miasta. W 1655 roku kościół farny został złupiony przez Szwedów. Większych zniszczeń jednak doznała Stobnica podczas najazdu sprzymierzonych ze Szwedami wojsk Księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego. Złupiły one kościół, zamek i miasto dopuszczając się w nim wielu okrucieństw. Żołnierze spuścili też wodę ze stawu zamkowego spodziewając się w nim zatopionych skarbów. Zniszczeń dokonanych przez Szwedów i Węgrów dopełniła morowa zaraza, w wyniku której zmarło 600 parafian. W 1781 roku miasto zaszczycił swą wizytą ostatni król Polski Stanisław August Poniatowski. Wieczorem 11 czerwca 1787 roku przybył do Stopnicy solennie witany przez starostę stopnickiego, Eliasza z Granowa Wodzickiego, przy akompaniamencie salw z armat zamkowych i radosnych okrzyków stopniczan. W następnym dniu 12 czerwca, król opuścił Stopnicę i przez Busko-Zdrój, Jurków, Wiślicę, Czarkowy, Winiary, Hebdów oraz Kościelniki pojechał do starej stolicy Polski- Krakowa.W dniu 10 kwietnia 1795 roku miasto padło ofiarą pożaru, który rozpoczął się w domostwie żydowskim. Oprócz domów mieszkalnych spłonęła szkoła, kościół farny, synagoga oraz zabudowania plebańskie.

W 1639 roku Krzysztof z Tęczyna Ossoliński założył w Stopnicy klasztor i kościół reformatów. W latach 1655-1657 miasto zostało zniszczone przez Szwedów i wojska Rakoczego. W roku 1662 w mieście miała miejsce zaraza, która dopełniła dzieła zniszczenia. Stopnica z trudem podniosła się z upadku. Jej rozwój na pewien czas zahamowany został przez wielki pożar z roku 1795. Po rozbiorach Polski znalazła się w zaborze austriackim. Od roku 1809 w Księstwie Warszawskim, w którym stała się siedzibą powiatu. Status ten miasto utrzymało w 1815 roku po likwidacji Księstwa i utworzeniu Królestwa Kongresowego pod zaborem rosyjskim.

Okres niewoli narodowej 1795-1918

W roku 1863 ludność powiatu stopnickiego czynnie zaangażowała się w powstanie styczniowe. Sformowany w powiecie stopnickim pułk pod dowództwem Karola Kality Rębajły, uczestniczył m.in. w bitwach pod Mierzwinem, Lubienią oraz w bitwie opatowskiej. Po upadku powstania, w ramach rosyjskich represji, Stopnica utraciła prawa miejskie. Pomimo tego jeszcze przez kilkadziesiąt lat pozostawała siedzibą powiatu. Dopiero w 1915 r. austriackie władze okupacyjne przeniosły siedzibę powiatu do Buska.

W 1906 r. konspiratorzy należący do Organizacji Bojowej PPS po dokonaniu udanego napadu skonfiskowali zawartość sejfu rosyjskiego w urzędzie pocztowym w Stopnicy.

Egzekucje

Brak dokumentów na temat miejsca egzekucji odbywanych w Stopnicy. Z pomocą przychodzi tu jednak nazwa najwyższego wzniesienia na gruntach miasta, oddalonego od miasta ok.1 km na południe od jego centrum. Nosi ono nazwę Góry Szubienicznej (270 m n.p.m.). Starzy ludzie opowiadają, że do I wojny światowej (1914- 1918) wierzchołek góry był obszarem trawiastym należącym do miasta i przez nikogo nie uprawianym. W miesiącach wiosenno- letnim odbywały się na nim zabawy taneczne. Dopiero u progu II Rzeczypospolitej grunta te rozparcelowano pomiędzy mieszkańców Stopnicy. Do kiedy dokonywano tam egzekucji, nie wiadomo. Tradycja ustna wspomina o wieszaniu na górze uczestników Powstania Styczniowego.

Okres II wojny światowej

W roku 1939 większą część mieszkańców Stopnicy stanowili Żydzi. 9 września w rejonie Stopnicy oddziały Grupy Operacyjnej "Śląsk" (Armia "Kraków") walczyły z oddziałami niemieckiego VIII Korpusu Armijnego.. W samym mieście I batalion 203 Pułku Piechoty Rezerwowego (Batalion ON "Tarnowskie Góry") zniszczył orkiestrę niem. 15 Pułku Pancernego (5 DPanc.). Winą za "wymordowanie bezbronnego oddziału" obarczony został płk Stanisław Kalabiński, dowódca 55 Dywizji Piechoty Rezerwowej. Pod takim zarzutem, 12 kwietnia 1940 wymieniony oficer został zatrzymany w Oflagu IX C w Rotenburg an der Fulda i przewieziony do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie. 15 sierpnia 1941 w Radomiu został zamordowany.

W roku 1941 Niemcy utworzyli tutaj getto, w którym do roku 1942 przebywało 5 tysięcy Żydów, zgładzonych później w Treblince. W 1944 roku w rejonie Stopnicy toczyły się zacięte walki o przyczółek baranowsko-sandomierski. Niemcy próbując zlikwidować przyczółek zbombardowali Stopnicę, a następnie uderzyli sześcioma dywizjami pancernymi na oddziały 5. armii gen. Żdanowa. 7 listopada 1944 roku wysadzili zaminowany klasztor oo. reformatów. Kolejna ofensywa armii radzieckiej dokonała reszty zniszczenia. Miejscowość została doszczętnie zrujnowana. W Stopnicy nie ocalał ani jeden dom. W latach powojennych Stopnicę odbudowano.

Mniejszości narodowe w Stopnicy

Dzisiejszą Stopnicę zamieszkują wyłącznie Polacy prawie wszyscy wyznania rzymskokatolickiego. Jednak nie zawsze tak było. Do krwawej eksterminacji Żydów w jesieni 1942 roku zgotowanej im przez okupantów hitlerowskich, stanowili oni 2/3 ludności miasta. Posiadali 2 synagogi- starą i nową- usytuowane pomiędzy Rynkiem (obecnie Plac Marszałka J. Piłsudskiego), a ul. Bóżniczą (ob. Północna). Obie podczas zniszczenia Stopnicy zostały zburzone, a po wojnie nikt ich nie odbudowywał, gdyż nie było nawet dla kogo. Początki osadnictwa żydowskiego w Stopnicy datują się od 1540 roku. Gmina żydowska istniała tu od 1649 roku. Pisząc o mniejszościach w Stopnicy nie sposób pominąć prawosławnych Rosjan. Reprezentowali oni byli wyłącznie przez aparat urzędniczo- wojskowo- policyjny zaborczej Rosji carskiej. Przedstawiciele ich przybyli do Stopnicy- jak i do innych miast Kongresówki- po upadku powstania styczniowego w końcu lat 60 XIX wieku. Posiadali cerkiew prawosławną (parafię erygowano w 1901 roku) mieszczącą się na piętrze ratusza położonego w północno- zachodnim kącie Rynku. Po wycofaniu się wojsk rosyjskich z terenów Kongresówki przed napierającą armią austro- węgierską w lecie 1915 roku, a w ślad za nim ewakuacją urzędów rosyjskich, cerkiew z braku wiernych przestała funkcjonować. Zlikwidowana została formalnie w 1918 roku w latach Polski międzywojennej, a w budynku jej mieściła się szkoła powszechna. Zburzona w czasie II wojny światowej nie została odbudowana. Przez kilkadziesiąt lat powojennych był to pusty plac. Obecnie na tym miejscu wznosi się postawiony w latach 90 XX wieku pawilon handlowy „Fantazja”, należący do Ferdynanda Wójtowicza. W obecnej Stopnicy mieszkają dwie rodziny o rodowodzie prawosławnym, jednak całkowicie spolonizowane i skatolizowane.

W latach 1975-1998 Stopnica położona była w województwie kieleckim.

czytaj dalej: [2], [3]