Storczykowate - Polski Serwis Naukowy

Buławnik mieczolistny

Kwiatostan kukułki zaniedbanej Dactylorhiza praetermissa

Falenopsis

Storczykowate (Orchidaceae Juss.) – rodzina roślin obejmująca ponad 20 tysięcy gatunków bylin (samożywnych i myko-heterotroficznych). Jest jedną z najbogatszych w gatunki rodzin roślin wyższych. W Polsce, w stanie dzikim, występuje około 50 gatunków z 24 rodzajów i wszystkie one podlegają ochronie gatunkowej. Rośliny z rodziny storczykowatych o efektownych i oryginalnych kwiatach są potocznie nazywane orchideami.

Wielka Brytania (), Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (ang. United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) – unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład Wielkiej Brytanii wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Guernsey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej i nie wchodzą w skład Zjednoczonego Królestwa.

Zygopetalum (Zygopetalon W.J. Hooker) – rodzaj z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Liczy 14 gatunków. Rośliny w naturze rosną w Ameryce Południowej rozpowszechnione na całym kontynencie. Wiele gatunków i ich mieszańców jest popularnie uprawianych. Gatunkiem typowym jest Zygopetalon mackaii W. J. Hooker.

Morfologia

Liście Wydłużone, całobrzegie. Kwiaty Charakteryzują się zrośnięciem pręcikowia z szyjką słupka w prętosłup (gynospermium) oraz tzw. pyłkowinami. Słupek jest pojedynczy, dolny, zbudowany z 3 owocolistków. Pręcik jest jeden lub dwa. Każdy kwiat składa się z dwuokółkowego okwiatu, którego części w czasie rozwoju u wielu gatunków skręcają się o 180° w stosunku do swojego pierwotnego położenia (resupinatio). Środkowa działka wewnętrznego okółka (czasem określanego jako korona) przekształcona jest w tzw. warżkę (labellum), niejednokrotnie podzieloną, często wydłużoną ku tyłowi w tzw. ostrogę. Jest ona umieszczona na dole kwiatu i służy owadom za miejsce do siadania. Kwiaty przeważnie zebrane w kwiatostany typu wiecha bądź grono, zapylane przez zwierzęta (głównie owady, rzadziej ptaki). Owoce Torebka z dużą ilością bezbielmowych (do 1 mln) bardzo drobnych nasion, rozsiewanych przez wiatr. Nasiona w większości są niezdolne do kiełkowania bez obecności grzybów charakterystycznych dla danych gatunków (mikoryza).

Ekologia

Występują głównie w strefie międzyzwrotnikowej (epifity i liany), rzadziej w umiarkowanej (na łąkach i w lasach). Wiele gatunków żyje w symbiozie z grzybami (mikoryza).

Okwiat, okrywa kwiatowa (ang. perigon, perianth, łac. perigonium, perianthium) – część kwiatu złożona zwykle z kielicha (kalyx) i korony (corolla), może występować także kieliszek (epikalyx). Okwiat służy ochronie pręcików i słupków, a także jako powabnia u roślin owadopylnych dzięki zapachowi i kolorom, dla zapylających je owadów, ptaków, ssaków i innych zwierząt.

Myko-heterotrofy (skrót MHP od ang. myco-heterotrophic plants), dawniej rośliny saprofityczne – rośliny, które część lub wszystkie substancje pokarmowe pobierają z grzybów, na których pasożytują. Rośliny te zwykle nie przeprowadzają fotosyntezy i nie mają barwników fotosyntetycznych.

Systematyka

Pozycja rodziny wg Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Klad bazalny (najstarsza linia rozwojowa) w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców: Pozycja rodziny w systemie Reveala (1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa liliowe (Liliidae J.H. Schaffn.), nadrząd Lilianae Takht., rząd storczykowce (Orchidales Raf), podrząd Orchidineae Rchb., rodzina storczykowate (Orchidaceae Juss.).

Katleja (Cattleya) — rodzaj z rodziny storczykowatych obejmujący około 54 gatunki występujące w Ameryce Południowej. Posiadają najczęściej duże barwne kwiaty, które mogą mierzyć nawet 25 cm średnicy (Cattleya warszewiczii). Katleje krzyżuje się z innymi rodzajami storczykowatych, dzięki czemu uzyskuje się rośliny o efektownych kwiatach. Gatunkiem typowym jest C. labiata J. Lindley.

Pręcik (stamen) – męski organ płciowy w kwiecie, bardzo silnie zredukowany i zmieniony liść. Ponieważ każdy pylnik (theca) ma połączone po dwa woreczki pyłkowe pręcik okrytozalążkowych jest mikrosporofilem o 4 mikrosporangiach lub 2 synangiach dwusporangiowych. U roślin okrytonasiennych składa się z nitki pręcikowej (filamentum) i główki (anthera), która jest zróżnicowana na dwa pylniki (thecae) połączone płonnym łącznikiem (connectivum). W pylnikach znajdują się komory pyłkowe (archespor), wytwarzające ziarna pyłku kwiatowego lub pyłkowiny. Dojrzałe pylniki pękają, pyłek się wysypuje i zostaje on dalej przenoszony przez wiatr, owady, zwierzęta, a następnie osadza się na znamionach słupków innych kwiatów (następuje zapylenie). Istnieją także rośliny o kwiatach samopylnych. U roślin nagonasiennych pręciki stanowią jedyny element bezokwiatowego kwiatu męskiego.

Pozycja rodziny w systemie Cronquista (1981)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), klasa jednoliścienne (Liliopsida Scop. 1760), podklasa Liliidae, rząd storczykowce. Podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website Podrodzina Apostasioideae Horaninov

Apostasia Blume

Neuwiedia Blume

Podrodzina waniliowe Vanilloideae Szlachetko

Cleistes Rich. ex Lindl.

Clematepistephium N. Hallé

Cyrtosia Blume

Dictyophyllaria Garay

Duckeella Porto & Brade

Epistephium Kunth

Eriaxis Rchb. f.

Erythrorchis Blume

Galeola Lour.

Isotria Raf.

Lecanorchis Blume

Pogonia Juss.

Pogoniopsis Rchb. f.

Pseudovanilla Garay

Vanilla Mill. – wanilia

Podrodzina obuwikowe Cypripedioideae Kosteletzky

Cypripedium L. – obuwik

Mexipedium V. A. Albert & M. W. Chase

Paphiopedilum Pfitzer – pafiopedilum, sabotek

Phragmipedium Rolfe – fragmipedium

Selenipedium Rchb. f.

Podrodzina epidendronowe Epidendroideae Kosteletzky

Osobny artykuł: epidendronowe.

Grupa składająca się z ok. 650 rodzajów liczących ok. 18 tysięcy gatunków występujących na wszystkich kontynentach. Zaliczane tu rośliny są często epifityczne, nierzadko myko-heterotroficzne. Przedstawicielami w polskiej florze są: buławnik (Cephalanthera), kruszczyk (Epipactis), gnieźnik (Neottia), storzan (Epipogium), żłobik (Corallorhiza), lipiennik (Liparis), wyblin (Malaxis), listera (Listera), gołek (Leucorchis). Do tej podrodziny należy też szereg rodzajów storczyków często uprawianych, takich jak: falenopsis (Phalaenopsis), katleja (Cattleya), dendrobium (Dendrobium), cymbidium (Cymbidium), zygopetalum (Zygopetalum).

Korzeń (łac. radix) – część sporofitu, która dostarcza roślinom wodę i substancje odżywcze (sole mineralne), utrzymuje rośliny na podłożu i służy do gromadzenia substancji zapasowych. Występuje niemal u wszystkich roślin naczyniowych, nieobecny jest jedynie u posiadających chwytniki psylotowych i niektórych roślin, u których korzeń zanikł wtórnie (np. u pływaczy i wolffii bezkorzeniowej). Rośliny zakorzenione są zwykle w glebie, u epifitów wykształcają się korzenie powietrzne, u hydrofitów korzenie zanurzone.

Bulwa pędowa – zgrubiała część pędu rośliny, pełniąca funkcję spichrzową, tzn. jest magazynem substancji zapasowych, głównie białek i cukrów – szczególnie skrobi. Bulwy pędowe mogą być podziemne, lub nadziemne. Podziemne bulwy pędowe wytwarza np. ziemniak. Tworzą się one na końcach podziemnych pędów – rozłogów. Występują w nich tzw. oczka, będące zawiązkami pędów, za pomocą których ziemniak może rozmnażać się wegetatywnie. Bulwy te nie wytwarzają korzeni przybyszowych.

Podrodzina storczykowe Orchidoideae Eaton

Osobny artykuł: storczykowe.

Grupa składająca się z 208 rodzajów liczących ok. 3755 gatunków, występujących na wszystkich kontynentach z wyjątkiem obszarów okołobiegunowych i pustyń. Zaliczane tu rośliny są sympodialne, bardzo rzadko myko-heterotroficzne, częste są bulwy na korzeniach lub łodydze. Przedstawicielami w polskiej florze są: tajęża (Goodyera), kręczynka (Spiranthes), koślaczek (Anacamptis), kukułka (Dactylorhiza), gółka (Gymnadenia), miodokwiat (Herminium), kukuczka (Neottianthe), dwulistnik (Ophrys), storczyk (Orchis), podkolan (Platanthera), storczyca (Traunsteinera), potrostek (Chamorchis), ozorka (Coeloglossum).

Wiecha – typ kwiatostanu groniastego złożonego, w którym na głównej osi pędu wykształcają się boczne odgałęzienia drugiego i trzeciego rzędu, a na nich wyrastają kwiaty. Istnieje jeszcze tzw. wiecha złożona, w której rozgałęzienia nie są zakończone pojedynczymi kwiatami, lecz kwiatostanami – np. kłoskami (m.in. u licznych gatunków z rodziny wiechlinowatych, np. owies, męskie kwiatostany kukurydzy) lub koszyczkami (u niektórych przedstawicieli astrowatych, np. lepiężnik, nawłoć).

Pyłkowina - wytworzone w pręcikach kwiatu ziarna pyłku nie mające stanu sypkiego proszku, lecz sklejone w jeden pakiecik, który jest umieszczony w kwiacie rośliny tak, aby przykleił się do głowy lub tułowia owada (szczególnie muchówki) odwiedzającego kwiat. Pakiecik pyłkowiny przenoszony jest przez owada na następny kwiat, gdzie przykleja się z kolei do znamienia słupka. Charakterystyczny jest dla rodziny storczykowatych (Orchideaceae).

Zastosowanie

Rośliny ozdobne Ze względu na piękne, oryginalne kwiaty, trwałe i silnie pachnące, uprawia się głównie w szklarniach, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii i Belgii. Uprawiane są liczne ozdobne gatunki i ich mieszańce (m.in. z rodzaju katleja, Laelia, Stanhopea, Dendrobium, Odontoglossum, Paphiopedilum) w wielu odmianach, zwanych storczykami lub orchideami. Bardzo dużo gatunków jest wykorzystywanych w kwiaciarstwie, zarówno jako kwiaty cięte, jak i doniczkowe. Cięte kwiatostany charakteryzują się dużą trwałością. Dzięki rozmnażaniu z merystemów łatwa stała się hodowla doniczkowa. Sztuka kulinarna Znaczenie gospodarcze ma wanilia.

Uprawa

Wymagania Dla większości gatunków uprawianych w warunkach domowych najlepsza jest ekspozycja na oknie wschodnim lub zachodnim. Taka wystawa daje największe szanse na długotrwałe i obfite kwitnienie. Dla rodzajów Cattleya, Vanda, Dendrobium i Cymbidium odpowiednie są również okna południowe, ale uważać trzeba na ewentualne oparzenia. Okna północne nie są zwykle właściwe, ze względu na zbyt małą ilość światła, zwłaszcza zimą. Nawet jeśli storczyk w takich warunkach będzie rósł, mało prawdopodobne jest, że zakwitnie. Phalaenopsis, Paphiopedium czy Ludisia dobrze rosną w miejscu jasnym, ale nie bezpośrednio oświetlanym przez słońce. Pielęgnacja Dla wielu storczyków korzystne jest wyniesienie latem na balkon lub taras. Rośliny umieszcza się na wolnym powietrzu, kiedy jest pewność, że nocne spadki temperatury nie spowodują żadnych szkód. Należy przy tym szczególnie zwrócić uwagę na niebezpieczeństwo poparzenia storczyków. Jesienią trzeba odpowiednio wcześnie zabrać je do domu, dokładnie przy tym oglądając roślinę pod kątem szkodników. Pobyt na świeżym powietrzu wzmacnia storczyki i wpływa na poprawę kwitnienia. Bardzo dobrze działa zwłaszcza na Cymbidium, Zygopetalum, Dendrobium nobile i Cattleya. Okresy spoczynku Ważnym warunkiem kwitnienia wielu gatunków jest zachowanie ich specyficznych okresów spoczynku, w których rośliny te w warunkach naturalnych zredukują swój metabolizm, by przetrwać kolejne okresy suszy lub chłodu, a zatem i w warunkach domowych wymagają np. zaprzestania nawożenia i podlewania. Storczyki tego typu na ogól rosną w sposób sympodialny, tworząc bulwy pędowe (ang. pseudobulbs) jako organy spichrzowe do przetrwania niekorzystnych okresów klimatycznych, podczas gdy storczyki nie wymagające okresów spoczynkowych, tj. mniej wiecej ciągle rosnących, przeważnie należą do roślin monopodialnych. W zależności od ich pochodzenia geograficznego storczyki pod kątem ich okresów spoczynkowych można podzielić na trzy grupy:

storczyki rosnące mniej więcej ciągle takie jak n.p. Phalaenopsis lub Vanda;

storczyki z okresem spoczynku po ich kwitnieniu, n.p. Dendrobium nobile lub Laelia;

storczyki z okresem spoczynku po wytwarzaniu nowego pędu rocznego z nową bulwą pędową, n.p. Miltonia lub Odontoglossum.

Cykl roczny storczyków sympodialnych z okresem spoczynkowym po wytwarzaniu nowego pędu rocznego, n.p. Miltonia lub Odontoglossum

Cykl roczny storczyków sympodialnych z okresem spoczynkowym po kwitnieniu, n.p. Cycnoches ventricosum, Dendrobium nobile lub Laelia

Epifit (porośle, aerofit) – roślina rosnąca na innej roślinie, ale nie prowadząca pasożytniczego trybu życia. Korzysta z innego gatunku jako podpory, a odżywia się samodzielnie. Wyrasta w miejscach, gdzie gromadzi się martwa materia organiczna (np. w kącie gałęzi/pędu) lub osiedla się na pędach innych roślin, a składniki odżywcze i wodę pobiera z powietrza lub opadów.

Storczykowce (Orchidales Raf.) – rząd bylin (samożywnych i myko-heterotroficznych) wyróżniany w wielu systemach klasyfikacji roślin okrytozalążkowych w XIX i XX wieku. Obecnie zaliczane tu wcześniej taksony (często tylko rodzina storczykowate Orchidaeceae) włączane są do rzędu szparagowców Asparagales.

Przypisy

↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-08].
Crescent Bloom: Orchidaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-06-09].

Linki zewnętrzne

Orchidaceae Juss. [w:] Watson L. & M.J. Dallwitz. 1992. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval na http://delta-intkey.com (ang.)

Polska Encyklopedia Wiedzy o Storczykach

Polskie storczyki

System Cronquista – system klasyfikacji roślin okrytonasiennych. Został opracowany przez amerykańskiego botanika Arthura Cronquista (1919-1992) i opublikowany w jego dziełach: An Integrated System of Classification of Flowering Plants (1981) i The Evolution and Classification of Flowering Plants (1968, 2. wyd. 1988).

Storczyk (Orchis L.) – rodzaj bylin należących do rodziny storczykowatych, który liczy około 1 300 gatunków. Storczyki występują głównie w klimacie tropikalnym Afryki, Ameryki i Azji. Znane są też gatunki rosnące w klimacie umiarkowanym, nieliczne żyją na pustyniach lub w rejonie arktycznej tundry.